గానం ఆగినా... గళం నిలిచే ఉంటుంది

ఒక మనిషి మరణిస్తాడు. ఒక కళాకారుడు కాలగర్భంలో కలిసిపోతాడు. కానీ కొందరు వ్యక్తులు మాత్రం మరణించిన తర్వాత కూడా సమాజంతో మాట్లాడుతూనే ఉంటారు. వారి శరీరం కనుమరుగవుతుంది; వారి స్వరం మాత్రం చరిత్రలో ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉంటుంది. అలాంటి అరుదైన వ్యక్తిత్వాల్లో అరుణోదయ నాగన్న ఒకరు. జూలై 3, 2026న ఆయన తుది శ్వాస విడిచినా, ప్రజల పాటలో ఆయన గళం ఇంకా సజీవంగానే ఉంది. ఆయన గానం ఆగిపోయి ఉండవచ్చు; కానీ ఆయన వినిపించిన విలువల స్వరం ఆగిపోలేదు.

జీవితంలో పేరు సంపాదించిన కళాకారులు ఎందరో ఉంటారు. ప్రజాదరణ పొందిన గాయకులు కూడా ఎందరో ఉంటారు. కానీ జీవితాంతం కళను ప్రజల పక్షాన నిలబెట్టి, దానిని సామాజిక మార్పుకు సాధనంగా మలచినవారు అత్యంత అరుదు. అలాంటి అరుదైన సాంస్కృతిక యోధుడే అరుణోదయ నాగన్న. ఐదు దశాబ్దాలకు పైగా ప్రజా ఉద్యమాల మధ్య జీవించి, ప్రజల బాధను తన గాత్రంగా, వారి ఆకాంక్షలను తన పాటగా, వారి పోరాటాన్ని తన జీవితంగా మార్చుకున్న కళాకారుడు ఆయన.

తెలుగు సమాజంలో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమ చరిత్రను నాగన్న ప్రస్తావన లేకుండా రాయడం అసాధ్యం. గాయకుడిగా, ప్రజా వాగ్గేయకారుడిగా, బుర్రకథ కళాకారుడిగా, ఉద్యమ కార్యకర్తగా, ప్రజాసంఘాల నాయకుడిగా ఆయన పోషించిన పాత్ర అసామాన్యమైనది. వేలాది సభలు, వందలాది ఉద్యమాలు, లక్షలాది మంది ప్రజల మధ్య ఆయన గానం మార్మోగింది. ఆ గానంలో వినోదం కంటే చైతన్యం ఎక్కువ. కీర్తి కంటే కర్తవ్యం ఎక్కువ. వ్యక్తిగత ప్రాధాన్యం కంటే సామాజిక బాధ్యత ఎక్కువ.

1957లో ఉమ్మడి ఖమ్మం జిల్లా తిరుమలాయపాలెం మండలం రాజారాం గ్రామంలో అత్యంత పేద గీత కార్మిక దంపతులు పరకాల పాపయ్య, లచ్చువమ్మలకు పెద్ద కుమారుడిగా నాగన్న జన్మించారు. బాల్యం నుంచే పేదరికం ఆయనకు జీవిత పాఠాలు నేర్పింది. పశువుల కాపరిగా, గీత కార్మికుడిగా శ్రమజీవి జీవితాన్ని అనుభవించిన ఆయన, పేదల కన్నీటి వెనుక ఉన్న సామాజిక వాస్తవాన్ని చిన్న వయసులోనే అర్థం చేసుకున్నారు. అదే అనుభవం తర్వాత ఆయన కళకు మూలధనమైంది.

1975లో దేశంలో విధించిన అత్యవసర పరిస్థితి భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. ఎమర్జెన్సీ అనంతరం ప్రజాస్వామ్య హక్కుల పరిరక్షణ కోసం దేశవ్యాప్తంగా, ముఖ్యంగా తెలుగు రాష్ట్రాల్లో, ప్రజా ఉద్యమాలు ఉధృతమయ్యాయి. రైతులు, కార్మికులు, విద్యార్థులు, యువత, మేధావులు సామాజిక మార్పు కోసం వీధుల్లోకి వచ్చారు. ఆ ఉద్యమాలకు సాంస్కృతిక రూపం ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. ఆ అవసరానికి సమాధానంగా ముందుకు వచ్చిన గొంతుల్లో అత్యంత శక్తివంతమైనది నాగన్నది.

సహజసిద్ధంగా సంక్రమించిన మధురమైన గాత్రం, జానపద సంప్రదాయాలపై ఉన్న పట్టు, గ్రామీణ జీవితంపై లోతైన అవగాహన—ఈ మూడు ఆయనను సాధారణ గాయకుడి స్థాయి నుంచి ప్రజా కళాకారుడిగా తీర్చిదిద్దాయి. మొదట గ్రామీణ అల్లిక పాటలతో ప్రారంభమైన ఆయన ప్రస్థానం, కొద్దికాలానికే ప్రజా ఉద్యమాల గానంగా పరిణామం చెందింది. ప్రజలే తన విశ్వవిద్యాలయం, పోరాటాలే తన పాఠ్యగ్రంథాలు, పాటలే తన ఆయుధాలు అని ఆయన జీవితాంతం విశ్వసించారు.

1976లో నల్లగొండ జిల్లా అన్నారుగూడెం గ్రామానికి చెందిన గౌరమ్మతో ఆయన వివాహం జరిగింది. అనంతరం ఆమె 'లక్ష్మక్క'గా ప్రజా ఉద్యమాల్లో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు. ఈ దంపతులు కుటుంబాన్ని మాత్రమే కాదు, ఒక ఉద్యమాన్ని కూడా కలిసి నిర్మించారు. ఆర్థిక కష్టాలు, ఆకలి, నివాస సమస్యలు, సామాజిక ఒత్తిళ్లు—ఏవీ వారి సంకల్పాన్ని దెబ్బతీయలేకపోయాయి. ఉద్యమం వారి జీవితం; ప్రజలే వారి కుటుంబం; విలువలే వారి సంపదగా మారాయి.

నేటి కాలంలో విలువల కంటే అవకాశాలు, ఆశయాల కంటే ప్రయోజనాలు, సేవ కంటే ప్రచారం ఎక్కువగా కనిపిస్తున్న వేళ, నాగన్న–లక్ష్మక్కల జీవితం ఒక ప్రత్యామ్నాయ సామాజిక విలువను మన ముందుంచుతుంది. ఉద్యమం అనేది సభల్లో చేసే ప్రసంగం మాత్రమే కాదు; వ్యక్తిగత జీవితంలోనూ ఆ విలువలను ఆచరించడం అనే సత్యాన్ని వారు తమ జీవితంతో నిరూపించారు.

ప్రజా ఉద్యమాలకు నాయకత్వం ఎంత అవసరమో, వాటికి సాంస్కృతిక స్వరం కూడా అంతే అవసరం. ఆ స్వరం ప్రజల భాషలో ఉండాలి; వారి బాధను పలకాలి; వారి ఆశలను మేల్కొలపాలి. అలాంటి అరుదైన స్వరమే అరుణోదయ నాగన్నది. ఆయన పాడిన ప్రతి పాట వినోదం కోసం కాదు; చైతన్యం కోసం. ప్రతి ప్రదర్శన కరతాళధ్వనుల కోసం కాదు; సామాజిక మార్పు కోసం.

ఎమర్జెన్సీ అనంతరం తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమం కొత్త ఊపును సంతరించుకుంది. అదే కాలంలో నాగన్న అరుణోదయ సంస్థతో మరింత బలంగా అనుబంధమై, కొద్దికాలంలోనే ఆ సంస్థలో కీలక నాయకుడిగా ఎదిగారు. అనంతరం ‘అరుణోదయ’నే తన ఇంటిపేరుగా స్వీకరించడం ద్వారా ఉద్యమం తనకు ఒక సంస్థ మాత్రమే కాదని, అది తన వ్యక్తిత్వమని చాటిచెప్పారు. వ్యక్తి పేరు కంటే ఆశయం గొప్పదనే భావనకు అది ప్రతీకగా నిలిచింది. సమాజంలోని సంక్లిష్టమైన రాజకీయ, ఆర్థిక, సామాజిక ప్రశ్నలను ప్రజలకు అర్థమయ్యే భాషలో చెప్పడానికి 'బుర్రకథ' వంటి జానపద కళారూపాన్ని ఆయన సమర్థవంతంగా వినియోగించారు. ప్రముఖ ప్రజా కళాకారుడు కానూరి వెంకటేశ్వరరావు మార్గదర్శకత్వంలో, అరుణోదయ రామారావుతో కలిసి నాగన్న వేలాది బుర్రకథ ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు. ఈ ప్రదర్శనలు కేవలం కళా కార్యక్రమాలు కావు; అవి ప్రజాస్వామ్య చైతన్యానికి సంచార పాఠశాలలు.

ధరల పెరుగుదల, అవినీతి, కార్మికుల దోపిడీ, రైతాంగ సంక్షోభం, కూలీల హక్కులు, సామాజిక అసమానతలు, మద్యపాన వ్యతిరేక ఉద్యమం, మహిళలపై హింస, అక్షరాస్యత, పర్యావరణ పరిరక్షణ, ప్రజాస్వామ్య హక్కుల పరిరక్షణ. ఇలా కాలానుగుణంగా సమాజాన్ని కుదిపిన ప్రతి సమస్య ఆయన పాటల్లో ప్రతిధ్వనించింది. సమస్యలను మాత్రమే కాదు, పరిష్కారం కోసం ప్రజలు సంఘటితమవాల్సిన అవసరాన్ని కూడా ఆయన తన గానం ద్వారా చాటి చెప్పారు.

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఆలంపూర్ నుంచి శ్రీకాకుళం వరకు, తెలంగాణ పల్లెల నుంచి ఆంధ్ర తీరప్రాంతాల వరకు ప్రజా ఉద్యమాలు ఎక్కడ జరిగాయో అక్కడ నాగన్న గొంతు వినిపించింది. రైతుల ఆందోళనల్లో, కార్మికుల సమ్మెల్లో, విద్యార్థుల ఉద్యమాల్లో, మహిళల పోరాటాల్లో, నిరక్షరాస్యత నిర్మూలన కార్యక్రమాల్లో ఆయన గానం ప్రజలకు ధైర్యాన్ని నింపింది. ఉద్యమాలకు కళ ఎంతటి శక్తినిస్తుందో ఆయన జీవితం సాక్ష్యంగా నిలిచింది.

అక్షరదీపం' వంటి అక్షరాస్యత ఉద్యమాల నుంచి ప్రకృతి పరిరక్షణ కార్యక్రమాల వరకు, సమాజానికి మేలు చేసే ప్రతి కార్యాచరణకు ఆయన తన స్వరాన్ని అంకితం చేశారు. ఆయన గానం వ్యక్తుల గొప్పతనాన్ని కీర్తించలేదు; ప్రజల ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచింది. అధికారాన్ని స్తుతించలేదు; అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించింది. ఇదే ఆయనను సాధారణ కళాకారుడి స్థాయి దాటి ప్రజా చరిత్రలో నిలబెట్టింది.

చదివింది రెండో తరగతే...అయితేనేం అరుణోదయ నాగన్నగా

కేవలం రెండో తరగతి వరకు మాత్రమే చదువుకున్న వ్యక్తి, తన అనుభవాన్ని విశ్వవిద్యాలయంగా మలుచుకుని రెండు తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమానికి ప్రతీకగా ఎదగడం అసాధారణ ఘట్టం. ఆయన డిగ్రీలు సంపాదించలేదు; కానీ ప్రజల విశ్వాసాన్ని సంపాదించారు. పురస్కారాల కోసం పరుగులు తీయలేదు; ప్రజల ప్రేమను గెలుచుకున్నారు. అదే ఆయన జీవితపు అసలైన గౌరవం.

నిజానికి, ప్రజా కళాకారుడిగా గుర్తింపు పొందడం గొప్ప విషయం కాదు; ప్రజా కళాకారుడిగానే జీవితాంతం నిలిచి ఉండడం గొప్ప విషయం. ఆ పరీక్షలో నాగన్న విజయవంతమయ్యారు. కళను వృత్తిగా కాకుండా బాధ్యతగా, పాటను ఉపాధిగా కాకుండా ఉద్యమంగా, జీవితాన్ని వ్యక్తిగత విజయంగా కాకుండా సామాజిక నిబద్ధతగా మలచుకున్న ఆయన ప్రయాణం నేటి తరానికి అరుదైన మార్గదర్శకం.

అరుణోదయ నాగన్న జీవితాన్ని కేవలం ఒక ప్రజా గాయకుడి జీవితంగా చూడడం ఆయన పాత్రను కుదించడం అవుతుంది. ఆయన కళాకారుడు మాత్రమే కాదు; కళకు ఒక సామాజిక ప్రయోజనం ఉండాలని విశ్వసించిన సాంస్కృతిక కార్యకర్త. పాటను వినోదానికి పరిమితం చేయకుండా, ప్రజల చైతన్యానికి, ప్రజాస్వామ్య విలువల పరిరక్షణకు, సామాజిక మార్పుకు ఒక సాధనంగా మలిచిన అరుదైన వ్యక్తిత్వం.

నేటి కాలంలో ప్రజాదరణను వ్యక్తిగత విజయానికి, ఆర్థిక అవకాశాలకు మలచుకోవడం సహజ ధోరణిగా మారింది. అలాంటి పరిస్థితుల్లో దాదాపు ఐదు దశాబ్దాల పాటు ప్రజల మధ్యే జీవించి, ప్రజల కోసమే పాడి, చివరి వరకు నిరాడంబర జీవితాన్ని ఎంచుకోవడం నాగన్న వ్యక్తిత్వంలోని అత్యంత విశిష్టమైన కోణం. ఆయన కళకు మార్కెట్ విలువను వెతకలేదు; మానవ విలువను మాత్రమే వెతికారు. అదే ఆయనను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది.

ఆయన జీవిత ప్రస్థానంలో మరో ముఖ్యమైన అధ్యాయం ఆయన జీవిత సహచరి లక్ష్మక్క. ఉద్యమ జీవితంలో భార్యాభర్తలు సహచరులుగా నిలవడం అరుదైన విషయం. ఆర్థిక కష్టాలు, కుటుంబ బాధ్యతలు, అనారోగ్యం, సామాజిక ఒత్తిళ్లు—ఇవన్నింటినీ ఎదుర్కొంటూనే ఆశయాలను నిలబెట్టిన ఈ దంపతులు ప్రజా ఉద్యమ చరిత్రలో ఒక స్ఫూర్తిదాయక అధ్యాయంగా నిలిచిపోతారు.

ఒక వ్యక్తి వెనుక ఒక కుటుంబం కాదు, ఒక విలువల ప్రపంచం నిలబడగలదని వారి జీవితం నిరూపించింది. జీవిత చరమాంకంలో నాగన్న ఎదుర్కొన్న అనారోగ్యం మరో సామాజిక ప్రశ్నను మన ముందుంచుతుంది. ప్రజల కోసం జీవితాంతం శ్రమించిన కళాకారులు, ఉద్యమకారులు వృద్ధాప్యంలో ఎదుర్కొనే ఆర్థిక, ఆరోగ్య సవాళ్లపై సమాజం మరింత బాధ్యతతో ఆలోచించాల్సిన అవసరం ఉంది. అదే సమయంలో, క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో ఆయనకు అండగా నిలిచిన మిత్రులు, శ్రేయోభిలాషులు, వైద్యసేవలు అందించిన ఆసుపత్రి యాజమాన్యం చూపిన మానవీయ స్పందన కూడా సమాజంలో ఇంకా మానవత్వం సజీవంగా ఉందనే నమ్మకాన్ని కలిగిస్తుంది.

నాగన్న మరణం ఒక వ్యక్తి మరణం మాత్రమే కాదు; తెలుగు ప్రజా సాంస్కృతిక ఉద్యమం ఒక అపూర్వ గానాన్ని కోల్పోయిన సందర్భం. అయినప్పటికీ, వ్యక్తులు కాలగర్భంలో కలిసిపోవచ్చు; వారు నిలబెట్టిన విలువలు మాత్రం సమాజాన్ని నిరంతరం ప్రభావితం చేస్తూనే ఉంటాయి. ఒక తరం పాడిన పాట, మరో తరానికి చరిత్రగా, ప్రేరణగా మారుతుంది. నాగన్న గళం కూడా అలాంటి చరిత్రలో భాగమైంది.

ఈ సందర్భంలో ఆయనను స్మరించడం అంటే కేవలం నివాళులు అర్పించడం కాదు. ఆయన జీవించిన నిరాడంబరతను, కళ పట్ల చూపిన నిబద్ధతను, ప్రజాస్వామ్య విలువల పట్ల ఆయనకున్న అచంచల విశ్వాసాన్ని, ప్రజలతో మమేకమైన జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడం. ముఖ్యంగా నేటి తరానికి అలాంటి వ్యక్తిత్వాలను పరిచయం చేయడం సమాజం, విద్యాసంస్థలు, సాంస్కృతిక సంస్థల ఉమ్మడి బాధ్యత. ప్రజల చరిత్రలో కొంతమంది వ్యక్తులు ఒక కాలానికి మాత్రమే చెందరు; వారు కాలాతీతంగా మారిపోతారు. అరుణోదయ నాగన్న అలాంటి అరుదైన వ్యక్తుల్లో ఒకరు. ఆయన గానం నేడు ఆగిపోయి ఉండవచ్చు. కానీ ఆ గానం మోసుకొచ్చిన విలువలు, ఆయన వినిపించిన ప్రశ్నలు, ఆయన నాటిన చైతన్యం, ఆయన నిలబెట్టిన నిబద్ధత—అవి ఇంకా ప్రజల మధ్యే ఉన్నాయి. అందుకే, గానం ఆగినా... గళం నిలిచే ఉంటుంది.

వ్యాసకర్త: ప్రొఫెసర్ కొండ నాగేశ్వర్
డైరెక్టర్, సివిల్ సర్వీస్ అకాడమీ
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాద్