Navratri Brahmotsavams

సృష్టి స్థితి లయలకు మూలం ఆదిపరాశక్తి. ఆమె జగజ్జనని. ఆమె సమస్త భువనాలకు అధినాయిక; సమస్త ప్రాణికోటికి అభయప్రదాత. జగన్మాత ఆరాధన అనాదిగా ఉంది. రాతియుగం నాటి ఆధారాలు ఇందుకు సాక్ష్యాలుగా నిలుస్తున్నాయి. సింధులోయ నాగరికత కాలంలో ‘లోకమాత’ ఆరాధన ఉండేది. వేదకాలంలో ఈ ఆరాధన మరికొంత వ్యాపించింది. ఋగ్వేదంలోని ‘దేవీసూక్తం’ జగన్మాత స్తోత్రమే! శరదృతు ప్రారంభంలో వచ్చే ఆశ్వయుజ శుక్లపక్ష పాడ్యమి నుంచి దశమి వరకు జగన్మాతను ఆరాధిస్తూ శరన్నవరాత్రులను జరుపుకొంటారు. చివరిరోజైన దశమినాడు దసరా పండుగ జరుపుకొంటారు. అందుకే వీటిని దసరా నవరాత్రులని కూడా అంటారు. భారత ఉపఖండంలో పలు శక్తిపీఠాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యంగా పద్దెనిమిది శక్తిపీఠాలు ఉన్నాయి. ఇవి అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి. ‘తంత్ర చూడామణి’, ‘పీఠనిర్ణయ’ వంటి శాక్తేయ తంత్రశాస్త్ర గ్రంథాల ప్రకారం యాభైఒక్క శక్తిపీఠాలు ఉన్నాయి. ‘దేవీ భాగవతం’ ప్రకారం నూట ఎనిమిది శక్తిపీఠాలు ఉన్నాయి. నవరాత్రుల సందర్భంగా కొన్ని అరుదైన శక్తిపీఠాల గురించి, అరుదైన ఆచారాల గురించి తెలుసుకుందాం...శక్తిపీఠాల ఆవిర్భావంశక్తిపీఠాల ఆవిర్భావానికి మూలం పురాణాల్లోని ‘దక్షయజ్ఞం’ కథనంలో ఉంది. దక్షప్రజాపతి గొప్ప యజ్ఞాన్ని తలపెట్టాడు. ఆ యజ్ఞానికి ముక్కోటి దేవతలను, ఋషులను ఆహ్వానించాడు కాని, తన అల్లుడైన శివుడిని, కూతురైన సతీదేవిని ఆహ్వానించలేదు. పుట్టింటి మీద మమకారంతో పిలవకపోయినా యజ్ఞానికి వెళతానని సతీదేవి పట్టుబట్టింది. శివుడు వారిస్తున్నా, వినకుండా ఆమె ఒంటరిగా తండ్రి తలపెట్టిన యజ్ఞానికి వెళ్లింది. యజ్ఞానికి వచ్చిన కన్నకూతురిని దక్షుడు కనీసం పలకరించలేదు. దక్షుడికి భయపడి తల్లి కూడా ఆమెను దగ్గరకు తీసుకోలేదు. యజ్ఞంలో దక్షుడు దేవతలందరికీ హవిర్భాగాలు ఇచ్చి, శివుడికి మాత్రం ఇవ్వలేదు. శివుడికి హవిర్భాగం ఎందుకు ఇవ్వలేదని సతీదేవి నిలదీసింది. కూతురు తనను ప్రశ్నించడంతో దక్షుడు ఆగ్రహోదగ్రుడయ్యాడు. శివుడు శ్మశానవాసి, దిగంబరుడు, మెడలో కపాలమాల ధరిస్తాడు. భూతప్రేత పిశాచాలకు నాయకుడు. అలాంటివాడికి కూతురును ఇచ్చి తప్పు చేశానని, అమంగళుడైన శివుడికి యజ్ఞంలో హవిర్భాగం ఇచ్చి, మరో తప్పు చేయనని నిందించాడు. దక్షుడు శివుడిని దూషిస్తున్నా, దేవతలు, ఋషులు ఎవరూ అతడిని వారించలేదు. ఈ అవమానాన్ని తట్టుకోలేక సతీదేవి యాగాగ్నిలో ప్రాణత్యాగం చేసింది. సతీదేవి మరణవార్త విని శివుడు దుఃఖావేశాలతో ఊగిపోయాడు. తన జటాజూటం నుంచి ఒక జటను తీసి నేలకేసి కొట్టాడు. దాని నుంచి వీరభద్రుడు, భద్రకాళి ఉద్భవించారు. శివుడి ఆజ్ఞతో వీరభద్రుడు ప్రమధగణాలను వెంటబెట్టుకుని వెళ్లి, దక్షయజ్ఞంపై ఉప్పెనలా విరుచుకు పడ్డాడు. యజ్ఞవాటికలో పెను బీభత్సం సృష్టించి, దక్షుడి తలనరికేశాడు. దక్షుడి తల ఎగిరివెళ్లి యజ్ఞకుండంలో పడి దగ్ధమైపోయింది. ఈ బీభత్సానికి దేవతలు, ఋషులు హాహాకారాలు చేశారు. బ్రహ్మాది దేవతలు శివుడి వద్దకు వెళ్లి, ప్రార్థించారు. శివుడు శాంతించాడు. దేవతల కోరికపై దక్షుడిని పునర్జీవితుణ్ణి చేశాడు. అప్పటికే అతడి తల కాలిపోవడంతో దేవతలు అతడికి మేకతలను అమర్చారు. సతీవియోగ దుఃఖాన్ని భరించలేని శివుడు, ఆమె మృతదేహాన్ని తన భుజాలపై వేసుకుని, విశ్వమంతటా సంచరిస్తూ రుద్రతాండవం చేయడం ప్రారంభించాడు. శివుడి రౌద్రానికి సృష్టి అంతమయ్యే పరిస్థితి ఏర్పడింది. దేవతలు ఆందోళన చెందారు. వారంతా వెంటనే విష్ణువు వద్దకు వెళ్లి మొరపెట్టుకున్నారు. సతీదేవి శరీరం ఉన్నంత వరకు శివుడు సాధారణ స్థితిలోకి రాడని భావించిన విష్ణువు తన సుదర్శన చక్రాన్ని ప్రయోగించి, సతీదేవి శరీరాన్ని ఖండించాడు. సతీదేవి శరీర భాగాలు చెల్లాచెదురుగా నేల మీద పడ్డాయి. అవి పడిన ప్రదేశాల్లో శక్తిపీఠాలు వెలిశాయి.అరుదైన శక్తిపీఠాలువేదకాలంలో వ్యాప్తి మొదలైన శాక్తేయం పురాణయుగం నాటికి పూర్తిస్థాయి తాత్త్విక మార్గంగా రూపాంతరం చెందింది. ఆదిశంకరుల కాలానికి శాక్తేయం దక్షిణాచార, వామాచార మార్గాలుగా విభజన పొందింది. ఆదిశంకరాచార్యులు కొన్ని శక్తిపీఠాలలో శ్రీచక్ర స్థాపన చేయడం ద్వారా తాంత్రిక రూపంగా ఉన్న శాక్తేయానికి సాత్విక రూపాన్ని కల్పించారు. ఆదిశంకర విరచిత స్తోత్రం ప్రకారం అష్టాదశ శక్తిపీఠాలను అత్యంత ప్రధానమైనవిగా పరిగణిస్తారు. ఇవి మాత్రమే కాకుండా, కొన్ని అరుదైన శక్తిపీఠాలు కూడా ఉన్నాయి. వాటిలో విలక్షణమైన ఆచార సంప్రదాయాలు నేటికీ కొనసాగుతున్నాయి. అలాంటి కొన్ని అరుదైన శక్తిపీఠాల విశేషాలు...విమలా పీఠంవిమలాదేవి శక్తిపీఠం ఒడిశాలోని పూరీ క్షేత్రంలో ఉంది. పూరీలోని జగన్నాథ ఆలయ ప్రాంగణంలోనే నైరుతి దిశలో రోహిణీ కుండానికి సమీపంలో విమలాదేవి ఆలయం ఉంది. సతీదేవి నాభి భాగం ఇక్కడ పడిందని దేవీభాగవత కథనం. పూరీ జగన్నాథుడిని దర్శించుకోవడానికి వచ్చిన భక్తులు ముందుగా విమాలాదేవిని దర్శించుకోవడం ఇక్కడి ఆచారం. అంతేకాదు, ప్రతిరోజూ జగన్నాథుడికి సమర్పించే ఛప్పన్న నైవేద్యాలను ముందుగా విమలాదేవికి నివేదిస్తారు. విమలాదేవికి నివేదించిన తర్వాతే ఈ నైవేద్యం ‘మహాప్రసాదం’గా మారుతుందని నమ్ముతారు. పూరీలోని జగన్నాథ ఆలయంలో వైష్ణవ సంప్రదాయం ప్రకారం శాకాహార నైవేద్యాలను సమర్పిస్తారు. దసరా నవరాత్రులలోని సప్తమి, అష్టమి, నవమి రోజుల్లో మాత్రం వేకువ జామున విమలాదేవికి మత్స్య మాంస నైవేద్యాలను రహస్యంగా సమర్పిస్తారు. జగన్నాథ ఆలయం తెరిచి, ప్రాతః హారతి ఇచ్చేలోపునే ఈ తతంగాన్ని ముగిస్తారు. దసరా నవరాత్రుల సమయంలో విమలాదేవి ఉగ్రరూపంలో ఉంటుందని చెబుతారు. అందువల్ల ఈ రోజుల్లో అమ్మవారి దర్శనానికి మహిళలను అనుమతించరు.తారా పీఠంతారాదేవి శక్తిపీఠం పశ్చిమబెంగాల్‌లోని బీర్‌భూమ్‌ జిల్లా రాంపుర్‌హాట్‌ సమీపంలో ద్వారకానది ఒడ్డున ఉంది. తారాదేవి ఆలయంలో అత్యంత అరుదైన తాంత్రిక ఆచారాలు ఉన్నాయి. మహాశ్మశాన తంత్ర సాధనకు ఈ శక్తిపీఠం ప్రసిద్ధి పొందింది. సతీదేవి మూడో కన్ను ఇక్కడ పడిందని పురాణాల కథనం. ఆధునిక కాలంలో బామఖ్యాపగా పేరుపొందిన బామచరణ ఛటోపాధ్యాయ అనే సాధువు ఇక్కడ తారాదేవి సాధన చేసి, సిద్ధి పొందినట్లు ప్రతీతి. తారాపీఠం గర్భగుడిలో రెండు విగ్రహాలు ఉంటాయి. ఒకటి భక్తులకు నేరుగా కనిపించే శిలా విగ్రహం. ఇది శివుడికి పాలిస్తున్న తల్లిగా కనిస్తుంది. దీని వెనుకనే మూడడుగుల లోహ విగ్రహం తారాదేవి ఉగ్రరూపంలో ఉంటుంది. లోహవిగ్రహంపై నిత్యం ఎర్రని సిందూరాన్ని పూసి ఉంచుతారు. ఈ శక్తిపీఠంలో కొబ్బరికాయలు, పండ్లు వంటి వాటితో పాటు మద్య, మాంస నైవేద్యాలను నిత్యం సమర్పిస్తారు. ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో యాభైఒక్క శక్తిపీఠాల ప్రతిరూపాలు కూడా ఉన్నాయి.దక్షిణకాళీ పీఠందక్షిణకాళీ శక్తిపీఠం పశ్చిమబెంగాల్‌ రాజధాని కోల్‌కతాలోని కాళీఘాట్‌ ప్రాంతంలో ఉంది. హుగ్లీ నదీతీరంలో వెలసిన ఈ శక్తిపీఠంలో దక్షిణకాళిని భక్తులు ‘భవతారిణి’గా– అంటే, భవసాగరాన్ని దాటించే దేవతగా కొలుస్తారు. సతీదేవి కుడికాలి వేళ్లు ఈ ప్రదేశంలో పడ్డాయని పురాణ కథనం. ఈ ఆలయంలో కాళికాదేవి నల్లరాతి విగ్రహం ఉగ్రరూపంలో పెద్ద కళ్లతో, బయటకు చాపిన బంగారు నాలుకతో దర్శనమిస్తుంది.ఈ ఆలయంలో అరుదైన ఆచారాలు అమలులో ఉన్నాయి. ప్రతినెలా అమావాస్య రోజున ఈ ఆలయంలో ప్రత్యేక హోమాలు, రహస్య పూజలు చేస్తారు. అమ్మవారికి ఎరుపురంగు వస్త్రాలు, గాజులు సమర్పిస్తారు. ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్న వేళ మాంస నైవేద్యాన్ని సమర్పిస్తారు. ఈ నైవేద్యం కోసం ప్రత్యేకంగా ఉల్లి, వెల్లుల్లి ఉపయోగించకుండా, అల్లం దట్టించి నేతితో వండిన మేకమాంసం వంటకాలను అమ్మవారికి నివేదిస్తారు. దసరా నవరాత్రి వేడుకలు, కాళికాపూజ పర్వదినం సందర్భంగా ఈ శక్తిపీఠంలో ప్రత్యేక పూజలు, హోమాలు జరుపుతారు.త్రిపురసుందరీ పీఠంత్రిపురసుందరీ శక్తిపీఠం త్రిపురలోని ఉదయపూర్‌లో ఉంది. ఈ శక్తిపీఠంలో అమ్మవారి విగ్రహం కూర్మపీఠంపై కనిపిస్తుంది. ఈ ఆలయం వెనుక ‘కల్యాణసాగర్‌’ అనే పెద్దచెరువు ఉంటుంది. అందులో వందలాది ఏళ్లనాటి తాబేళ్లు పెద్ద సంఖ్యలో ఉంటాయి. సతీదేవి ఎడమకాలి చిటికెన వేలు ఇక్కడ పడిందని పురాణ కథనం. త్రిపురసుందరీ దేవిని ఇక్కడి స్థానికులు త్రిపురేశ్వరిగా, మాతాబరిగా కొలుస్తారు. ఇక్కడ అమ్మవారికి దూద్‌పెడా వంటి సాత్విక నైవేద్యాలతో పాటు నిత్యం మాంస నైవేద్యాలను కూడా సమర్పిస్తారు. ఇక్కడ గర్భగుడిలో రెండు విగ్రహాలు ఉంటాయి. ఒకటి త్రిపురసుందరీ దేవి పెద్ద రాత్రి విగ్రహం, మరొకటి చిన్నరాతి విగ్రహం. చిన్నరాతి విగ్రహాన్ని భక్తులు ‘ఛొటొ మా’– అంటే, చిన్నతల్లిగా పూజిస్తారు. ఇక్కడ అమ్మవారిని షోడశి రూపంలో ఆరాధిస్తారు. ఆలయ ప్రాంగణంలో ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్న నైవేద్యం కోసం జంతుబలులు జరుగుతాయి. భక్తులు ఈ ఆలయంలో పూజలు జరిపాక ఆలయం వెనుకనే ఉన్న కల్యాణసాగర్‌ చెరువులోని తాబేళ్లకు పేలాలు తినిపించడం ఆచారంగా వస్తోంది. స్థానిక జమాతియా తెగకు చెందిన గిరిజనులు ఏటా తమ గరియా పూజ వేడుకకు ముందుగా ఇక్కడి అమ్మవారిని దర్శించుకోవడం ఆచారంగా కొనసాగుతోంది. దసరా నవరాత్రులతో పాటు దీపావళి రోజున ఇక్కడ కాళీపూజ సందర్భంగా ప్రత్యేక హోమాలు, పూజలు జరుపుతారు.జ్వాలాముఖి పీఠంజ్వాలముఖి శక్తిపీఠం హిమాచల్‌ ప్రదేశ్‌ కాంగ్రా జిల్లాలోని శివాలిక్‌ పర్వతశ్రేణులపై ఉంది. జ్వాలాముఖి ఆలయంలో అమ్మవారి విగ్రహం ఉండదు. ఆలయం లోపలి రాతిపగుళ్ల నుంచి నిత్యం ఆరని తొమ్మిది జ్వాలలు మండుతూ ఉంటాయి. వీటినే అమ్మవారి ప్రతిరూపంగా భావించి పూజిస్తుంటారు. ఈ ప్రదేశంలో సతీదేవి నాలుక పడినట్లు పురాణాల కథనం. భక్తులు ఇక్కడి అమ్మవారికి రబ్డీ, ఇతర మిఠాయిలు, పటికబెల్లం, ఒకరకం ధాన్యపు పొడితో తయారుచేసే ‘సతోజా’ అనే నైవేద్యాన్ని సమర్పిస్తారు. ఎర్రని వస్త్రాలు, గాజులు కానుకలుగా సమర్పిస్తారు. మొక్కుకున్నవారు కొబ్బరికాయలు కొడతారు. చైత్రమాసంలో వచ్చే వసంత నవరాత్రుల్లోను, ఆశ్వయుజమాసంలో వచ్చే దసరా నవరాత్రుల్లోను ఈ శక్తిపీఠంలో ప్రత్యేక తాంత్రిక పూజలు, బలులు జరుపుతారు.బగళాముఖి పీఠంబగళాముఖి శక్తిపీఠం మధ్యప్రదేశ్‌లోని మాల్వా జిల్లా నల్ఖేడాలో లఖుందర్‌ నది ఒడ్డున శ్మశాన వాటిక నడిబొడ్డున ఉంది. పురాణాల్లో ఈ నదిని లక్ష్మణా నదిగా పేర్కొన్నారు. ఇక్కడి అమ్మవారు స్వయంభువుగా వెలసినట్లు భక్తులు విశ్వసిస్తారు. శ్రీకృష్ణుడి ఆదేశంపై ధర్మరాజు ఇక్కడ అమ్మవారిని ప్రతిష్ఠించినట్లు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఈ శక్తిపీఠంలో అమ్మవారు త్రిశక్తి రూపంలో వెలసింది. ఇక్కడ బగళాముఖి విగ్రహానికి కుడివైపున మహాలక్ష్మి, ఎడమవైపున సరస్వతి విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి. బగళాముఖిని పీతాంబరీదేవిగా కొలుస్తారు. ఈ ఆలయంలో అమ్మవారికి పసుపురంగు వస్త్రాలను, గాజులను, పువ్వులను, నైవేద్యాలను సమర్పిస్తారు. బగళాముఖిని స్తంభనశక్తికి అధిదేవతగా ఆరాధిస్తారు. కోర్టు వివాదాల్లో ఉన్నవారు, రాజకీయ నాయకులు ప్రత్యర్థులపై గెలుపు కోసం బగళాముఖికి ప్రత్యేక పూజలు జరుపుతారు. శత్రు నివారణ కోసం ఎండు మిరపకాయలతో హోమం జరుపుతారు. ఈ ఆలయం శ్మశాన వాటిక నడిబొడ్డున ఉండటం వల్ల ఇక్కడ తాంత్రిక పూజలు జరుపుతారు. ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో శతాబ్దాలుగా వెలుగుతున్న అఖండజ్యోతి ఉంది. ఈ అఖండజ్యోతిని దర్శించుకుంటే కష్టాలు తొలగిపోతాయని భక్తుల నమ్మకం. దసరా నవరాత్రులు, బగళాముఖి జయంతి రోజుల్లో ఇక్కడ విశేషంగా తాంత్రిక పూజలు జరుపుతారు.అష్టాదశ శక్తిపీఠాలులంకాయాం శాంకరీ దేవీ కామాక్షీ కంచికాపురేప్రద్యుమ్నే శృంఖలాదేవీ, చాముండీ క్రౌంచపట్టణేఅలంపురే జోగులాంబా శ్రీశైలే భ్రమరాంబికాకొల్హాపురే మహాలక్ష్మీ, మాధుర్యే ఏకవీరికాఉజ్జయిన్యాం మహంకాళీ పీఠికాయాం పురుహూతికా ఓఢ్యాయాం గిరిజాదేవీ మాణిక్యా దక్షవాటికే.హరిక్షేత్రే కామరూపా ప్రయాగే మాధవేశ్వరీ జ్వాలాయాం వైష్ణవీ దేవీ, గయా మాంగల్యగౌరికావారాణస్యాం విశాలాక్షీ కాశ్మీరేషు సరస్వతీఅష్టాదశ సుపీఠాని యోగినా మపి దుర్లభమ్‌.ఆదిశంకర విరచితమైన ఈ స్తోత్రం అష్టాదశ శక్తిపీఠాలను ప్రస్తావిస్తోంది. వీటిలో శాంకరీ పీఠం శ్రీలంకలోని త్రింకోమలిలో ఉంది. కామాక్షీ పీఠం తమిళనాడులోని కాంచీపురంలో ఉంది. శృంఖలాపీఠం పశ్చిమబెంగాల్‌లోని హుగ్లీలో ఉంది. చాముండీ పీఠం కర్ణాటకలోని మైసూరులో ఉంది. జోగులాంబ తెలంగాణలోని ఆలంపురంలో ఉంది. భ్రమరాంబికా పీఠం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని శ్రీశైలంలో ఉంది. మహాలక్ష్మీ పీఠం మహారాష్ట్రలోని కొల్హాపూర్‌లో ఉంది. ఏకవీరికా పీఠం మహారాష్ట్రలోని మాహూర్‌లో ఉంది. మహాకాళీ పీఠం మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయినిలో ఉంది. పురుహూతికా పీఠం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పిఠాపురంలో ఉంది. గిరిజా పీఠం ఒడిశాలోని జాజ్‌పూర్‌లో ఉంది. మాణిక్యాంబ పీఠం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ద్రాక్షారామంలో ఉంది. మాధవేశ్వరీ పీఠం ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ప్రయాగ్‌రాజ్‌లో ఉంది. వైష్ణవీపీఠం హిమాచల్‌ప్రదేశ్‌ కాంగ్రాలో ఉంది. మంగళగౌరీ పీఠం బిహార్‌లోని గయలో ఉంది. సరస్వతీ పీఠం పాక్‌ ఆక్రమిత కశ్మీర్‌ ప్రాంతంలో ఉంది.అరుదైన దసరా ఆచారాలుకొన్ని శక్తిపీఠాల్లో దసరా నవరాత్రుల సందర్భంగా అరుదైన ఆచారాలను పాటిస్తారు. దసరా సందర్భంగా వివిధ ప్రాంతాల్లో కొన్ని విలక్షణమైన ఆచారాలను పాటిస్తారు. అలాంటి కొన్ని అరుదైన దసరా ఆచారాలు...అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ దసరా వేడుకలను పదిరోజులు జరుపుకొంటారు. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బస్తర్‌లో మాత్రం దసరా వేడుకలను ఏకంగా డెబ్బయి ఐదు రోజుల పాటు జరుపుకొంటారు. ‘బస్తర్‌ దసరా’ అత్యంత సుదీర్ఘ దసరా వేడుకగా ప్రసిద్ధి పొందింది. ఈ ఆచారం పదిహేనో శతాబ్ది తొలినాళ్ల నుంచి ఇక్కడ కొనసాగుతోంది. కాకతీయ వంశానికి చెందిన పురుషోత్తమ దేవుడి కాలంలో 1408 నుంచి ఇక్కడ డెబ్బయి ఐదు రోజుల దసరా వేడుకలు మొదలయ్యాయని చెబుతారు. ఈ రోజుల్లో ఇక్కడ ఉన్న దంతేశ్వరీ ఆలయం వద్దకు చుట్టుపక్కల ఉన్న గ్రామదేవతలను ఊరేగింపుగా తీసుకువస్తారు. ఈ సందర్భంగా స్థానిక రాజవంశీకులతో గిరిజన నాయకులు, స్థానిక ప్రజలు సమావేశమవుతారు. ఈ సమావేశాన్ని ‘మురియా దర్బార్‌’ అంటారు. నవరాత్రుల చివరి రోజుల్లో భారీ కలపతో తయారుచేసిన రథాన్ని అడవిలో ఊరేగించడం ఇక్కడి ప్రత్యేకత. తమిళనాడు కులశేఖరపట్నంలో ఉన్న ముత్తారమ్మ ఆలయంలో దసరా నవరాత్రులలో ప్రత్యేక పూజలు జరపడమే కాకుండా, భక్తులు రకరకాల వేషాలు ధరిస్తారు. వేషాలతో వీథుల్లో సంచరిస్తూ భిక్షాటన చేసి, వచ్చిన డబ్బును అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు. ఒడిశాలోని పూరీలో దసరా నవరాత్రుల సందర్భంగా ‘గొసాని’ జాతర జరుపుతారు. ఈ జాతరలో భాగంగా వీథుల్లో మహిషాసురమర్దని రూపంలో అమ్మవారి భారీ విగ్రహాలను ఏర్పాటు చేస్తారు. ముగింపు రోజున ఈ విగ్రహాలను జగన్నాథ ఆలయ సింహద్వారం వద్దకు తీసుకువచ్చి, పూజలు జరిపిన తర్వాత సముద్రంలో నిమజ్జనం చేస్తారు. కోల్‌కతాలో నవరాత్రి వేడుకలు ముగిశాక అమ్మవారి విగ్రహాలను నిమజ్జనానికి తరలించే ఊరేగింపులో మహిళలు ‘సిందూర్‌ ఖెళా’ ఆడతారు. ఈ వేడుక హోలీ పండుగను తలపిస్తుంది. ఊరేగింపులో పాల్గొనే మహిళలు ఒకరికొకరు ముఖాలకు సిందూరం పూసుకుంటారు. హిమాచల్‌ప్రదేశ్‌లోని కులులో దసరా వేడుకలు విభిన్నంగా జరుగుతాయి. మిగిలిన ప్రాంతాల్లో దసరా వేడుకలు విజయదశమితో ముగుస్తాయి. ఇక్కడ మాత్రం విజయదశమి రోజు నుంచే అసలు వేడుకలు మొదలవుతాయి. ఈ వేడుకలు ‘కులు దసరా’గా పేరు పొందాయి. కులు ప్రజలు ‘రఘునాథ్‌ జీ’గా శ్రీరాముడిని ప్రధానదైవంగా ఆరాధిస్తారు. దసరా రోజు నుంచి వారం రోజుల పాటు స్థానిక దేవతలను కులుమైదానంలో కొలువుదీర్చిన రఘునాథ్‌జీ వద్దకు ఊరేగింపుగా తీసుకువచ్చి జాతర జరుపుతారు. భారత ఉపఖండ ప్రాంతంలోనే కాకుండా, ప్రపంచవ్యాప్తంగా దసరా వేడుకలను హిందువులు ఘనంగా జరుపుకొంటారు. ఒక్కో ప్రాంతంలో వేడుకలు ఒక్కో తీరులో జరుగుతాయి. ఒక్కో ఆలయంలో ఒక్కోరకమైన వేడుకలు నిర్వహిస్తారు. ఒక్కో శక్తిపీఠంలో ఒక్కో రకమైన విలక్షణ ఆచారాలను పాటిస్తారు. ఆచార భేదాలు ఎన్ని ఉన్నా, అందరూ జగన్మాతను శక్తి స్వరూపంగానే ఆరాధిస్తారు. దసరావేడుకల్లో సర్వం శక్తిమయంగా కనిపిస్తుంది.

తిరుమల: శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలకు ఆది­వారం అంకురార్పణ జరగనుంది. రాత్రి 7 నుంచి 8 గంటల వరకు సేనాధిపతి ఉత్సవం, శ్రీవారి ఆలయంలోని యాగశాలలో అంకురార్ప­ణ ఘట్టాన్ని శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహిస్తారు. ఆగమశాస్త్రం ప్రకారం ప్రతి వైదిక ఉత్సవానికి ముందు అంకురార్పణ చేపడతారు. బ్రహ్మో­త్స­వా­లకు అంకురార్పణ సందర్భంగా శ్రీ విష్వక్సేనులవారి­ని ఆలయ నాలుగు మాడ వీధుల్లో ఊరేగిస్తారు.

తిరుమల: శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మో­త్స­వాలకు సంబం­­ధించి అక్టోబర్‌ 12, 13, 14, 18, 19, 20వ తేదీలకు రూ.300 ప్రత్యేక ప్రవేశ దర్శనం టికెట్లను బుధవారం ఉదయం 10 గంటలకు టీటీడీ ఆన్‌లైన్‌లో విడుదల చేయనుంది. భక్తులు ఈ టికెట్లను https://ttdevasthanams.ap.gov.in ద్వారా మాత్రమే బుక్‌ చేసుకోవాలని టీటీడీ ఒక ప్రకటనలో సూచించింది. అక్టోబర్‌ 11 నుంచి 20 వరకు తిరుమలలో శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మో­త్సవాలతో పాటు పెరటాసి మాసం చివరి వా­రం కావడంతో భక్తుల అధిక రద్దీని దృష్టిలో ఉంచు­కుని ఈ పది రోజులపాటు ప్రొటోకాల్‌ ప్రము­ఖులకు మినహా వీఐపీ బ్రేక్, వృద్ధులు, దివ్యాంగు­లు, చంటి పిల్లల తల్లిదండ్రులు, ఎన్‌­ఆర్‌ఐ, డిఫెన్స్‌ దర్శనాలను టీటీడీ రద్దు చేసింది. అక్టో­బర్‌ 10 నుంచి 19 వరకు వీఐపీ బ్రేక్‌ దర్శ­నా­లకు సిఫార్సు లేఖలు స్వీకరించరని పేర్కొంది.

అఖిలాండకోటి బ్రహ్మాండ నాయకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు వైకుంఠాన్ని వీడి వచ్చి, భూలోక వైకుంఠమైన వేంకటాద్రిపై కొలువుదీరాడు. కన్యామాసం (చాంద్రమానం ప్రకారం ఆశ్వీయుజ మాసం) శ్రవణా నక్షత్రం రోజున శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామిగా అర్చారూపంలో ఇక్కడ స్వయంభువుగా వెలశాడు. శ్రీవేంకటేశ్వరుడు ఉత్సవ ప్రియుడు, అలంకార ప్రియుడు, నైవేద్య ప్రియుడు, భక్తజన వల్లభుడు. కోరినవారి కొంగుబంగారమై కోరికలను ఈడేర్చే శ్రీవేంకటేశ్వరుని వైభోగం న భూతో న భవిష్యతి! వేంకటాచల క్షేత్రం పై వెలసిన శ్రీనివాసుడు బ్రహ్మదేవుని పిలిచి, లోక కళ్యాణం కోసం తనకు ఉత్సవాలు నిర్వహించాలని ఆజ్ఞాపించాడట! ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారం బ్రహ్మదేవుడు శ్రవణా నక్షత్రం నాటికి ముగిసేలా తొమ్మిదిరోజుల పాటు ఉత్సవాలు నిర్వహించాడట! తొలిసారిగా బ్రహ్మదేవుడు ఈ ఉత్సవాలను నిర్వహించడం వల్ల బ్రహ్మోత్సవాలుగా ప్రసిద్ధి పొందాయని ప్రతీతి.దసరా నవరాత్రులు జరిగే కన్యామాసంలో శ్రీవేంకటేశ్వరుడు అర్చామూర్తిగా ఆవిర్భవించిన శ్రవణా నక్షత్ర శుభ ముహూర్తాన చక్రస్నానం నాటికి తొమ్మిది రోజుల ముందుగా నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలను ప్రారంభించడం అనాదిగా వస్తున్న ఆచారం. సూర్యచంద్ర మాసాల్లో ఏర్పడే వ్యత్యాసం వల్ల ప్రతి మూడేళ్లకు ఒకసారి అధిక మాసం వస్తుంది. ఇందులో భాగంగా కన్యామాసం (అధిక భాద్రపదం)లో వార్షిక బ్రహ్మోత్సవం, దసరా నవరాత్రులలో (ఆశ్వయుజం)లో నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవం నిర్వహించటం కూడా ఆనవాయితీగా కొనసాగుతోంది. వైఖానస ఆగమశాస్త్ర ప్రకారం, వైదిక ఉపచారాల ప్రకారం ధ్వజస్తంభంపై గరుడ ధ్వజపటాన్ని ఎగురవేస్తారు. ధ్వజారోహణం, బలి ఆచారాలు, మహారథోత్సవం, శ్రవణానక్షత్రంలో చక్రస్నానం, ధ్వజావరోహణం వంటివి ఈ ఉత్సవాల్లోనే నిర్వహిస్తారు.నవరాత్రి ఉత్సవాలు మాత్రం వైదిక ఆచారాలు (ధ్వజారోహణం, ధ్వజావరోహణం) లేకుండా ఆగమోక్తంగా అలంకార ప్రాయంగా నిర్వహిస్తారు. ఎనిమిదో రోజున మహారథం (చెక్కరథం) బదులు ఇదివరకు వెండిరథాన్ని ఊరేగించేవారు. 1996వ సంవత్సరం నుంచి టీటీడీ తయారు చేయించిన స్వర్ణరథంపై స్వామివారి ఊరేగింపు జరుగుతూ వస్తోంది. 2012లో పాత స్వర్ణరథం స్థానంలో కొత్త స్వర్ణరథం అందుబాటులోకి వచ్చింది.అంకురార్పణతో ఆరంభంశ్రీవేంకటేశ్వర స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాలు అంకురార్పణ కార్యక్రమంతో ప్రారంభమవుతాయి. శ్రీవారి సర్వసేనాధిపతి విష్వక్సేనుడు వసంత మండపానికి బ్రహ్మోత్సవాల ప్రారంభానికి ముందురోజు రాత్రి మేళతాళాలతో చేరుకుంటారు. నిర్ణీత పునీత దేశంలో భూదేవి ఆకారంలోని లలాట, బాహు, స్తన ప్రదేశాల నుంచి మట్టిని తీసుకుని ఊరేగింపుగా ఆలయానికి చేరుకుంటారు. దీన్నే ‘మృత్సంగ్రహణం’ అంటారు. యాగశాలలో ఈ మట్టితో నింపిన తొమ్మిది పాలికలలో శాలి, వ్రీహి, యవ, ముద్గ, మాష, ప్రియంగు మొదలగు నవ ధాన్యాలను పోసి ఆ మట్టిలో మొలకెత్తించే పని ప్రారంభిస్తారు. ఈ కార్యక్రమానికంతా సోముడు (చంద్రుడు) అధిపతి. శుక్లపక్ష చంద్రునిలా పాలికలలో నవ ధాన్యాలు సైతం దినదినాభివృద్ధి చెందేలా ప్రార్థిస్తారు. నిత్యం నీరుపోసి అవి పచ్చగా మొలకెత్తేలా జాగ్రత్త పడతారు. అంకురాలను ఆరోపింప చేసే కార్యక్రమం కాబట్టి దీనినే అంకురార్పణ అంటారు.ధ్వజారోహణంఅంగరంగ వైభవంగా నిర్వహించే బ్రహ్మోత్సవాలకు సకల దేవతామూర్తులను ఆహ్వానిస్తారు. స్వామివారి వాహనం గరుడుడు కాబట్టి, ఒక కొత్తవస్త్రం మీద గరుడుని బొమ్మ చిత్రీకరిస్తారు. దీన్ని ‘గరుడ ధ్వజపటం’ అంటారు. దీన్ని ధ్వజస్తంభం మీద కట్టేందుకు నూలుతో చేసిన కొడితాడును సిద్ధం చేస్తారు. ఉత్సవ మూర్తులైన మలయప్ప, శ్రీదేవి, భూదేవి సమక్షంలో గోధూళి లగ్నమైన మీన లగ్నంలో కొడితాడుకు కట్టి పైకి ఎగురవేస్తారు. ధ్వజస్తంభం మీద ఎగిరే గరుడ పతాకమే సకల దేవతలకు స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాలకు ఆహ్వానపత్రం. అష్ట దిక్పాలకులు, భూత, ప్రేత, యక్ష, రాక్షస, గంధర్వగణాలకు ఇదే ఆహ్వానం. ఈ ఆహ్వానాన్ని అందుకుని ముక్కోటి దేవతలు స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాలు జరిగే తొమ్మిది రోజులు కొండమీదే కొలువుదీరి ఉత్సవాలను తిలకించి ఆనందిస్తారని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.పెద్దశేషవాహనంమొదటిరోజు రాత్రి శ్రీదేవి భూదేవి సమేత శ్రీ మలయప్ప స్వామివారు ఏడుతలల స్వర్ణ శేషవాహనంపై (పెద్ద శేషవాహనం) తిరుమాడ వీథులలో భక్తులను అనుగ్రహిస్తారు. ఆదిశేషుడు శ్రీహరికి మిక్కిలి సన్నిహితుడు. రామావతారంలో లక్ష్మణుడుగా, ద్వాపరయుగంలో బలరాముడుగా శ్రీమన్నారాయణుడికి మిక్కిలి సన్నిహితంగా ఉన్నవాడు శేషుడు. భూభారాన్ని వహించేది శేషుడే! శేషవాహనం ముఖ్యంగా దాస్యభక్తికి నిదర్శనం. ఆ భక్తితో పశుత్వం తొలగి మానవత్వం, దాని నుండి దైవత్వం, ఆపై పరమపదం సిద్ధిస్తాయి.చిన్నశేషవాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 2వ రోజు ఉదయం శ్రీమలయప్ప స్వామివారు ఐదు తలల చిన్నశేష వాహనంపై ఊరేగుతూ భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. పురాణ ప్రాశస్త్యం ప్రకారం చిన్నశేషుడిని వాసుకిగా భావిస్తారు. శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయానుసారం భగవంతుడు శేషి, ప్రపంచం శేషభూతం. శేషవాహనం ఈ శేషిభావాన్ని సూచిస్తుంది. చిన్నశేష వాహనాన్ని దర్శిస్తే భక్తులకు కుండలినీ యోగసిద్ధిఫలం లభిస్తుందని ప్రతీతి.హంస వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 2వ రోజు రాత్రి శ్రీమలయప్ప స్వామివారు వీణాపాణియై హంసవాహనంపై సరస్వతిమూర్తి అవతారంలో దర్శనమిస్తారు. బ్రహ్మ వాహనమైన హంస పరమహంసకు ప్రతీక. హంసకు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. అది పాలను, నీళ్లను వేరుచేయగలదు. అంటే మంచిని, చెడును గ్రహించి వేరుచేయగల అపురూపమైన శక్తిగలదని అర్థం. అందుకే ఉపనిషత్తులు హంసను పరమేశ్వరునిగా అభివర్ణిస్తున్నాయి. శ్రీవారు హంస వాహనాన్ని అధిరోహించి దర్శనమివ్వడం ద్వారా భక్తులలో అహంభావాన్ని తొలగించి దాసోహభావాన్ని కలిగిస్తాడు.సింహ వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 3వ రోజు ఉదయం శ్రీమలయప్ప స్వామివారు సింహవాహనంపై ఊరేగుతూ భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. శ్రీవారి దశావతారాల్లో నాలుగవది నరసింహ అవతారం కావడం సింహం గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తోంది. యోగశాస్త్రంలో సింహాన్ని బలానికి, వేగానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. భక్తుడు సింహబలం అంతటి భక్తిబలం కలిగినప్పుడు భగవంతుడు అనుగ్రహిస్తాడు అని ఈ వాహనసేవలోని అంతరార్థం.ముత్యపుపందిరి వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 3వ రోజు రాత్రి శ్రీ మలయప్పస్వామివారు ముత్యపుపందిరి వాహనంపై ఊరేగుతూ భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. జ్యోతిషశాస్త్రం చంద్రునికి ప్రతీకగా ముత్యాలను తెలియజేస్తుంది. శ్రీకృష్ణుడు ముక్కుపై, మెడలో ముత్యాల ఆభరణాలు ధరించినట్టు పురాణాల్లో ఉంది. ముత్యపుపందిరి వాహనంలో స్వామివారిని దర్శించినా, స్తోత్రం చేసినా సకల శుభాలు కలుగుతాయని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. చల్లని ముత్యాలపందిరి కింద నిలిచిన శ్రీనివాసుని దర్శనం తాపత్రయాలను పోగొట్టి, భక్తుల జీవితాలకు చల్లదనాన్ని సమకూర్చుతుంది.కల్పవృక్ష వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా 4వ రోజు ఉదయం శ్రీమలయప్ప స్వామివారు ఉభయ దేవేరులతో కలిసి కల్పవృక్ష వాహనంపై ఆలయ నాలుగు మాడ వీథుల్లో విహరించి భక్తులకు దర్శనమిస్తారు. క్షీరసాగర మథనంలో ఉద్భవించిన విలువైన వస్తువుల్లో కల్పవృక్షం ఒకటి. కల్పవృక్షం నీడన చేరిన వారికి ఆకలి దప్పులుండవు. పూర్వజన్మ స్మృతి కూడా కలుగుతుంది. ఇతర వృక్షాలు తమకు కాసిన ఫలాలను మాత్రమే ప్రసాదిస్తాయి. అలాకాక కల్పవృక్షం కోరుకున్న ఫలాలన్నింటినీ ప్రసాదిస్తుంది. కల్పవృక్ష వాహన దర్శనం వల్ల కోరిన వరాలను శ్రీవారు అనుగ్రహిస్తారని భక్తుల విశ్వాసం.సర్వభూపాల వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా 4వ రోజు రాత్రి శ్రీదేవి, భూదేవి సమేత మలయప్ప స్వామివారు సర్వభూపాల వాహనంపై భక్తులకు అభయమిస్తారు. సర్వభూపాల అంటే విశ్వానికే రాజు అని అర్థం. అంటే శ్రీవారు సకల దిక్పాలకులకు రాజాధిరాజు అని భావం. తూర్పుదిక్కుకు ఇంద్రుడు, ఆగ్నేయానికి అగ్ని, దక్షిణానికి యముడు, నైరుతికి నిరృతి, పశ్చిమానికి వరుణుడు, వాయవ్యానికి వాయువు, ఉత్తరానికి కుబేరుడు, ఈశాన్యానికి పరమేశ్వరుడు అష్టదిక్పాలకులుగా విరాజిల్లుతున్నారు. వీరందరూ స్వామివారిని తమ భుజస్కంధాలపై, హృదయంలో ఉంచుకుని సేవిస్తారు. తద్వారా వారి పాలనలో ప్రజలు ధన్యులవుతారు అనే సందేశాన్ని ఈ వాహనాన్ని అధిరోహించడం ద్వారా స్వామివారు తెలియజేస్తున్నారు.మోహిని అవతారంబ్రహ్మోత్సవాలలో 5వ రోజు ఉదయం శ్రీవారు మోహినీరూపంలో శృంగార రసాధిదేవతగా భాసిస్తూ దర్శనమిస్తారు. పక్కనే స్వామి దంతపుపల్లకిపై వెన్నముద్ద కృష్ణుడై మరో రూపంలో అభయమిస్తాడు. ప్రపంచమంతా తన మాయావిలాసమని, తనకు భక్తులైనవారు ఆ మాయను సులభంగా దాటగలరని మోహినీ రూపంలో ప్రకటిస్తున్నారు.గరుడ వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 5వ రోజు రాత్రి గరుడవాహనంలో జగన్నాటక సూత్రధారియైన శ్రీమలయప్ప స్వామివారు తిరుమాడ వీథుల్లో నింపాదిగా ఊరేగుతూ భక్తులందరికీ తన దివ్యమంగళరూప దర్శనమిస్తారు. పౌరాణిక నేపథ్యంలో 108 వైష్ణవ దివ్యదేశాలలోనూ గరుడసేవ అత్యంత ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకుంది. దాస్యభక్తితో కొలిచే భక్తులకు తాను దాసుడినవుతానని గరుడవాహనం ద్వారా స్వామివారు తెలియజేస్తున్నారు. మానవులు జ్ఞానవైరాగ్య రూపాలైన రెక్కలతో విహరించే గరుడుని దర్శిస్తే సర్వపాపాలు తొలగుతాయని స్వామివారు భక్తకోటికి తెలియజెబుతున్నారు.హనుమంత వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా 6వ రోజు ఉదయం శేషాచలాధీశుడు రాముని అవతారంలో తన భక్తుడైన హనుమంతునిపై ఊరేగి భక్తులకు దర్శనమిస్తాడు. హనుమంతుడు భగవత్‌ భక్తులలో అగ్రగణ్యుడు. గురుశిష్యులైన శ్రీరామ హనుమంతులు తత్త్వవివేచన తెలిసిన మహనీయులు కావున ఈ ఇరువురినీ చూసిన వారికి వేదాలతత్త్వం అవగతమవుతుంది.స్వర్ణ రథంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా 6వ రోజు సాయంత్రం 4 గంటలకు శ్రీదేవి, భూదేవి సమేత శ్రీమలయప్ప స్వామి స్వర్ణరథాన్ని అధిరోహించి భక్తులను అనుగ్రహిస్తాడు. స్వర్ణరథం స్వామికి అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైంది. ద్వాపరయుగంలో శ్రీకృష్ణుడు రథగమనాన్ని వీక్షించిన ద్వారకా ప్రజలకు ఎంతో ఆనందం కలిగింది. స్వర్ణరథంపై ఊరేగుతున్న శ్రీనివాసుడిని చూసిన భక్తులకు కూడా అలాంటి సంతోషమే కలుగుతుంది.గజవాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా 6వ రోజు రాత్రి వేంకటాద్రీశుడు గజవాహనంపై తిరువీథుల్లో ఊరేగుతూ భక్తులకు అభయమిస్తాడు. శ్రీవారిని గజేంద్రుడు మోస్తున్నట్టు భక్తులు కూడా నిరంతరం శ్రీనివాసుని హృదయంలో పెట్టుకుని శరణాగతి చెందాలని ఈ వాహనసేవ ద్వారా తెలుస్తోంది.సూర్యప్రభ వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 7వ రోజున ఉదయం సూర్యప్రభ వాహనంపై శ్రీమన్నారాయణుడు తిరుమాడవీథుల్లో విహరిస్తూ భక్తులను కటాక్షిస్తారు. సూర్యుడు తేజోనిధి, సకల రోగ నివారకుడు. ప్రకృతికి చైతన్యప్రదాత. వర్షాలు, వాటి వల్ల పెరిగే చెట్లు, చంద్రుడు, అతని వల్ల పెరిగే సముద్రాలు మొదలైనవన్నీ సూర్యతేజం వల్లనే వెలుగొందుతున్నాయి. సూర్యప్రభవాహనంపైన శ్రీనివాసుని దర్శనం వల్ల ఆరోగ్య, విద్య, ఐశ్వర్య, సంతాన లాభాలు భక్తకోటికి సిద్ధిస్తాయి.చంద్రప్రభ వాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 7వ రోజు రాత్రి శ్రీమలయప్పస్వామివారు చంద్రప్రభవాహనంపై విహరిస్తూ తన రాజసాన్ని భక్తులకు చూపుతారు. చంద్రుడు శివునికి శిరోభూషణమైతే ఇక్కడ శ్రీహరికి వాహనంగా ఉండడం విశేషం. చంద్రోదయం కాగానే కలువలు వికసిస్తాయి. సాగరుడు ఉప్పొంగుతాడు. చంద్రప్రభ వాహనంపై స్వామిని చూడగానే భక్తుల మనసు ఉప్పొంగుతుంది. భక్తుల కళ్లు విప్పారతాయి. హృదయాలలో ఆనందం ఉప్పొంగుతుంది. ఆధ్యాత్మిక, అధిభౌతిక, అధిదైవికమనే మూడు తాపాలను ఇది నివారిస్తుంది.రథోత్సవంగుర్రాల వంటి ఇంద్రియాలను మనసు అనే కళ్లెంతో అదుపు చేసే విధంగానే, రథం వంటి శరీరాన్ని రౌతు అయిన ఆత్మ ద్వారా అదుపు చేయాలని తత్త్వ జ్ఞానాన్ని స్వామివారు ఎనిమిదో రోజు ఉదయం తన రథోత్సవం ద్వారా తెలియజేస్తారు. స్వామివారి రథసేవలో పాల్గొన్న వారికి పునర్జన్మ ఉందని భక్తుల విశ్వాసంఅశ్వవాహనంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో 8వ రోజు రాత్రి శ్రీమలయప్పస్వామివారు అశ్వవాహనంపై విహరించి భక్తులను అనుగ్రహిస్తారు. ఉపనిషత్తులు ఇంద్రియాలను గుర్రాలుగా వర్ణిస్తున్నాయి. ఆ గుర్రాలను అధిరోహించిన పరమాత్మ ఇంద్రియాలను నియమించే నియామకుడు అని కృష్ణయజుర్వేదం తెలుపుతోంది. స్వామి అశ్వవాహనారూఢుడై కల్కి అవతారంలో తన స్వరూపాన్ని ప్రకటిస్తూ భక్తులను కలిదోషాలకు దూరంగా ఉండాలని తన అవతారంతో ప్రబోధిస్తున్నాడు.చక్రస్నానంశ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో చివరిదైన 9వ రోజు ఉదయం చక్రస్నానం వేడుకగా జరుగుతుంది. చక్రస్నానం యజ్ఞాంతంలో ఆచరించే అవభృథస్నానమే. ముందుగా ఉభయ దేవేరులతో కలిసి శ్రీవారి సరసన ఉన్న చక్రత్తాళ్వార్లకు పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, చందనంతో అర్చకులు అభిషేకం చేస్తారు. ఈ అభిషేక కైంకర్యాన్ని అందుకుని చక్రత్తాళ్వారు ప్రసన్నుడవుతాడు. చక్రస్నానం సమయంలో అధికారులు, భక్తులందరూ పుష్కరిణిలో స్నానం చేసి యజ్ఞఫలాన్ని పొందుతారు.ధ్వజావరోహణంచక్రస్నానం జరిగిన రోజు సాయంత్రం ఆలయంలోని ధ్వజస్తంభం మీద దేవతామూర్తులను ఆహ్వానిస్తూ ఎగరవేసిన ధ్వజపటాన్ని అవరోహణం చేస్తారు. తొమ్మిది రోజుల పాటు నిర్వహించిన ఉత్సవ సంబరాలు వీక్షించి ఆనందించిన దేవతామూర్తులకు ఈ విధంగా వీడ్కోలు చెబుతూ బ్రహ్మోత్సవాలను ముగిస్తారు.శ్రీవారి వాహన సేవల వివరాలు 24–09–2025సాయంత్రం 05:43 నుండి 6.15 గంటల మధ్య మీన లగ్నంలో ధ్వజారోహణం, రాత్రి 9 గంటలకు పెద్ద శేష వాహనం.25–09–2025ఉదయం 8 గంటలకు చిన్న శేష వాహనం, మధ్యాహ్నం 1 నుండి 3గంటల వరకు స్నపనం, రాత్రి 7 గంటలకు హంస వాహనం26–09–2025ఉదయం 8 గంటలకు సింహ వాహనం మధ్యాహ్నం 1 గంటకు స్నపనం, రాత్రి 7 గంటలకు ముత్యపు పందిరి వాహనం27–09–2025ఉదయం 8 గంటలకు కల్పవృక్ష వాహనంమధ్యాహ్నం 1 గంటకు స్నపనం, రాత్రి 7 గంటలకు సర్వభూపాల వాహనం28–09–2025ఉదయం 8 గంటలకు మోహినీ అవతారం, సాయంత్రం 6:30 నుండి గరుడ వాహనం29–09–2025 ఉదయం 8 గంటలకు హనుమంత వాహనం సాయంత్రం 4 గంటలకు స్వర్ణ రథంరాత్రి 7 గంటలకు గజ వాహనం30–09–2025ఉదయం 8 గంటలకు సూర్యప్రభ వాహనంరాత్రి 7 గంటలకు చంద్రప్రభ వాహనం01–10–2025ఉదయం 7 గంటలకు రథోత్సవంరాత్రి 7 గంటలకు అశ్వ వాహనం02–10–2025ఉదయం 6 నుండి 9 వరకు చక్రస్నానం రాత్రి 8:30 నుండి 10 గంటల వరకు ధ్వజావరోహణం.

తిరుమల: తిరుమలలో శ్రీ మలయప్పస్వామివారి పార్వేట ఉత్సవం మంగళవారం ఘనంగా జరిగింది. ఈ ఉత్సవం మకర సంక్రాంతి మరుసటిరోజైన కనుమ నాడు జరుగుతుంది. అధికమాసం కారణంగా శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాల మరుసటిరోజు కూడా దీన్ని నిర్వహిస్తారు. శ్రీవారి ఆలయంలో ప్రాతఃకాలారాధన పూర్తయిన తరువాత శ్రీమలయప్పస్వామి తిరుచ్చిపై పాపవినాశన మార్గంలో నూతనంగా నిర్మించిన పార్వేట మండపానికి ఊరేగింపుగా చేరుకున్నారు. అనంతరం పంచాయుధమూర్తిగా దర్శనమిచ్చిన శ్రీ మలయప్పస్వామి శంఖం, చక్రంతోపాటు ఖడ్గం, గద, ఈటె, విల్లు, బాణం తదితర ఆయుధాలు ధరించి పారువేటకు వెళ్లారు. స్వామి వారి తరఫున టీటీడీ ఈవో ఏవీ ధర్మారెడ్డితో పాటు అర్చకులు రామకృష్ణ దీక్షితులు ఈటెను 3 సార్లు విసిరారు. ఆ తరువాత స్వామివారు పార్వేట మండపం నుంచి మహాద్వారానికి వచ్చి హాథీరాంజీవారి బెత్తాన్ని తీసుకొని సన్నిధికి వేంచేయడంతో పారువేట ఉత్సవం ముగిసింది. ఈ ఉత్సవం కారణంగా ఆలయంలో ఆర్జిత సేవలను రద్దు చేశారు.   అన్ని విషయాలను ఆ కోణంలో చూడవద్దు: భూమన   టీటీడీ చైర్మన్‌ భూమన కరుణాకరరెడ్డి మాట్లాడుతూ..అత్యంత ప్రాచీనమైన, కూలడానికి సిద్ధంగా ఉన్న పార్వేట మండపాన్ని టీటీడీ అధికారులు అదే రీతిలో పునర్నిర్మించారని చెప్పారు. అయితే, ప్రతీ విషయాన్ని రాజకీయ కోణంలో చూసి విమర్శించడం సరైన చర్య కాదని వ్యాఖ్యానించారు. పార్వేట మండపం చాలా పాతదని, ఇది కూలిపోయే స్థితిలో ఉండగా టీటీడీ చక్కగాపునర్నిర్మించిందని తెలిపారు. టీటీడీ ఈవో ఏవీ ధర్మారెడ్డి మాట్లాడుతూ.. పాత మండపంలోని కళాఖండాలను రికార్డు చేసి యథావిధిగా తిరిగి పునర్నిర్మించామని, నూతన మండపం అద్భుతంగా వచ్చిందని చెప్పారు.   వేడుకగా బంగారు తిరుచ్చి ఉత్సవం  శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా చివరి రోజైన సోమవారం నాడు స్వామివారికి చక్రస్నానాన్ని శాస్త్రోక్తం గా నిర్వహించారు. రాత్రి బంగారు తిరుచ్చి ఉత్సవం వైభవంగా జరిగింది. శ్రీదేవి, భూదేవి సమేత శ్రీ మలయప్ప స్వామివారు శ్రీరామ పట్టాభిõÙకం అలంకారంలో ఆలయ నాలుగు మాడ వీధుల్లో విహరించారు. దీంతో 9 రోజుల పాటు జరిగిన నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు ముగిశాయి.

తిరుమల: శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాల్లో భాగంగా 8వ రోజైన ఆదివారం శ్రీదేవి, భూదేవి సమేత శ్రీ మలయప్పస్వామి బంగారు తేరులో విహరిస్తూ భక్తుల్ని అనుగ్రహించాడు. మంగళవాయిద్యాల నడుమ తిరు మాడవీధులలో కడురమణీయంగా స్వర్ణరథోత్సవం సాగింది. రాత్రి మలయప్ప స్వామి అశ్వ వాహనంపై విహరిస్తూ భక్తులను పరవశింపజేశారు. ఈ కార్యక్రమాల్లో తిరుమల పెద్ద జీయర్‌స్వామి, తిరుమల చిన్న జీయర్‌స్వామి, చైర్మన్‌ భూమన దంపతులు, ఈవో ఏవీ ధర్మారెడ్డి దంపతులు, కలెక్టర్‌ వెంకటరమణారెడ్డి, బోర్డు సభ్యులు, జేఈవో సదా భార్గ­వి ఇతర అధికారులు పాల్గొన్నారు. బ్రహ్మోత్సవాల్లో 9వ రోజు సోమవారం ఉదయం 3 గంటల నుంచి పల్లకీ ఉత్సవం, తిరుచ్చి ఉత్సవం నిర్వహించనున్నా­రు. అనంతరం స్నపన తిరుమంజనం వరాహస్వామి ఆలయంలో నిర్వహిస్తారు. ఇది ముగిశాక శ్రీవారి శంఖు, చక్రాలను పుష్కర జలాల్లో ముంచి చక్రస్నానం చేపడతారు. రాత్రి ధ్వజావరోహణం నిర్వ­హిస్తారు. దీంతో బ్రహ్మోత్సవాలు ముగియనున్నాయి. కాగా, టీటీడీ ముద్రించిన 6 పేజీల ప్రత్యేక కేలండర్‌ను చైర్మన్‌ భూమన, ఈవో ధర్మారెడ్డి అశ్వ వాహనం ఎదుట ఆవిష్కరించారు. రూ.450 విలువైన ఈ కేలండర్‌ను 50 వేల కాపీలను టీటీడీ ముద్రించింది. 

తిరుమల:  అక్టోబర్‌ 15–23వ తేదీ వరకు జరగనున్న శ్రీవా­రి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలకు శనివారం రాత్రి 7 నుంచి 8 గంటల మధ్య శాస్త్రోక్తంగా అంకురార్పణ నిర్వ­హించనున్నారు. ఇందులో భాగంగా శ్రీవారి తరఫున సేనాధిపతి అయిన విష్వక్సేనులవారు ఆలయ మాడ వీధు­ల్లో ఊరేగింపుగా వెళ్లి బ్రహ్మోత్సవాల ఏర్పాట్లను పర్యవేక్షిస్తారు. ఈ ఘట్టం తరువాత రంగనాయకుల మం­డపంలో ఆస్థానం నిర్వహిస్తారు. బ్రహ్మోత్సవాల్లో ప్రతి­రోజూ ఉదయం, రాత్రి వాహన సేవలు జరుగుతా­యి. బ్రహ్మోత్సవాల తొలిరోజు అక్టోబర్‌ 15న ఉదయం 9 నుంచి 11 గంటల వరకు బంగారు తిరుచ్చి ఉత్సవం, రాత్రి 7 నుంచి 9 గంటల వరకు పెద్దశేష వాహనసేవ ని­ర్వ­హిస్తారు. మరోవైపు నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలకు తిరు­మల ముస్తాబైంది. తిరుపతి/తిరుమలలో ఎటు చూసి­నా నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాల పోస్టర్లను అతికించారు. వైభ­వం మండపం వద్ద టీటీడీ ఏర్పాటు చేసిన ఫ్లెక్సీలు, పూల మొక్కల నడుమ అనంతపద్మనాభ స్వామి నమూ­నా ఆలయం ఆకట్టుకుంటున్నాయి. రామాయణం గుర్తు చే­సే విధంగా రామ, లక్ష్మణ, భరత, శతృజు్ఞలను దశరధుడు ఉయ్యాలలో ఊపే ఊహా చిత్రాన్ని సుందరంగా చిత్రీకరించారు. విద్యుత్‌ వెలుగులతో తిరుమలగిరి, ఆలయ మహాగోపురాలు భక్తులను విశేషంగా ఆకట్టుకుంటున్నాయి.  శ్రీవారి సేవలో ప్రముఖులు  శ్రీవారిని శుక్రవారం తెలంగాణ హైకోర్టు న్యాయమూర్తి జస్టిస్‌ వేణుగోపాల్, తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రి స్టాలిన్‌ సతీమణి దుర్గా స్టాలిన్, అపోలో చైర్మన్‌ ప్రతాప్‌ సి రెడ్డి దర్శించుకున్నారు. ఆలయ అధికారులు వారికి ప్రత్యేక దర్శన ఏర్పాట్లు చేశారు. శ్రీవారి దర్శనం అనంతరం ఆలయ రంగనాయకుల మండపంలో పండితులు వేద ఆశీర్వచనాలు అందించగా, టీటీడీ అధికారులు లడ్డు ప్రసాదాలతో సత్కరించారు.

తిరుమల: అక్టోబరు 15 నుంచి 23వ తేదీ వరకు  తిరుమల శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలను అంగరంగ వైభవంగా నిర్వహించనున్నట్లు టీటీడీ ఈవో ఏవీ ధర్మారెడ్డి తెలిపారు. మంగళవారం తిరుమలలోని అన్నమయ్య భవన్‌లో కలెక్టర్‌  వెంకటరమణారెడ్డి, ఎస్పీ పరమేశ్వర్‌రెడ్డితో కలిసి ఈవో సమీక్ష నిర్వహించారు.  ఈవో మీడియాతో మాట్లాడుతూ.. అక్టోబరు 14వ తేదీ అంకురార్పణంతో కార్యక్రమాలు  ప్రారంభం కానున్నాయన్నారు. అక్టోబరు 19న గరుడసేవ, 20న పుష్పక విమానం, 22న స్వర్ణరథం, 23న చక్రస్నానం నిర్వహించనున్నట్లు తెలిపారు. బ్రహ్మోత్సవాలలో వయోవృద్ధులు, దివ్యాంగులు, సంవత్సరం లోపు చిన్నపిల్లల తల్లిదండ్రుల ప్రత్యేక ప్రవేశ దర్శనాలను రద్దు చేసినట్లు ఈవో చెప్పారు. అక్టోబర్‌ 19న గరుడసేవ సందర్భంగా ఆ రోజు ద్విచక్ర వాహనాలను అనుమతించరన్నారు. జేఈవోలు  సదా భార్గవి,  వీరబ్రహ్మం, సీవీఎస్వో నరసింహ కిషోర్, సీఈ  నాగేశ్వరరావు తదితరులు పాల్గొన్నారు.   నవీ ముంబయిలో శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయ నిర్మాణం..  నవీ ముంబయిలో శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయ నిర్మాణానికి తిరుమలలోని సింఘానియా గ్రూప్‌తో టీటీడీ ఎంఓయూ కుదుర్చుకుంది. తిరుమలలోని అన్నమయ్య భవన్‌లో టీటీడీ ఈవో ఏవీ ధర్మారెడ్డి, రేమాండ్‌ గ్రూప్‌ చైర్మన్, మేనేజింగ్‌ డైరెక్టర్‌ గౌతమ్‌ హరి సింఘానియా సమక్షంలో ఈ మేరకు ఒప్పందం జరిగింది. ఈవో  మాట్లాడుతూ.. ముంబయి ఉల్వే ప్రాంతంలో మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం కేటాయించిన 10 ఎకరాల స్థలంలో రూ.70 కోట్లతో శ్రీవారి ఆలయాన్ని నిరి్మంచేందుకు ఓ దాత ముందుకొచ్చారని తెలిపారు. 

తిరుమల: అక్టోబర్‌ 15–23 వరకు తిరుమలలో నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు నిర్వహించేందుకు అన్ని ఏర్పాట్లు పూర్తయినట్లు టీటీడీ ఈవో ఏవీ ధర్మారెడ్డి చెప్పారు. తిరుమల అన్నమయ్య భవనంలో శుక్రవారం జరిగిన డయల్‌ యువర్‌ ఈవో కార్యక్రమంలో భక్తులు అడిగిన ప్రశ్నలకు ఈవో సమాధానమిచ్చారు. నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలకు ఈ నెల 14న అంకురార్పణ చేయనున్నామని తెలిపారు. బ్రహ్మోత్సవాల తేదీల్లో అన్ని రకాల ప్రివిలేజ్డ్‌ దర్శనాలను రద్దు చేశామన్నారు. తిరుపతిలో అక్టోబర్‌ 6, 7, 8, 13, 14, 15వ తేదీల్లో ఎస్‌ఎస్‌డీ టోకెన్లు జారీ చేయబోమని చెప్పారు. 29న పాక్షిక చంద్రగ్రహణం కారణంగా 28న రాత్రి 7.05 గంటలకు శ్రీవారి ఆలయ తలుపులు మూసివేసి తిరిగి 29న తెల్లవారుజామున 3.15 గంటలకు తెరుస్తామని చెప్పారు. గ్రహణం కారణంగా తరిగొండ వెంగమాంబ అన్నప్రసాద భవనాన్ని 28న సాయంత్రం 6 గంటలకు మూసివేసి 29న ఉదయం 9 గంటలకు తెరుస్తామన్నారు. తిరుమలలో యూపీఐ విధానంలో చెల్లింపులు చేసి గదులు పొందిన భక్తులకు వారు గదులు ఖాళీ చేసిన గంటలోపు కాషన్‌ డిపాజిట్‌ మొత్తం రీఫండ్‌ చేస్తున్నట్లు చెప్పారు. క్రెడిట్‌/డెబిట్‌ కార్డు ద్వారా చెల్లింపులు చేసిన వారికి ఖాళీ చేసిన గంటలోనే రీఫండ్‌ ప్రక్రియను మొదలుపెడతామని, అయితే ఈ మొత్తం వారి బ్యాంకు ఖాతాల్లోకి చేరడానికి 3–7 పనిదినాలు పడుతుందన్నారు. సెపె్టంబర్‌లో శ్రీవారిని 21.01 లక్షలు మంది దర్శించుకున్నారని, హుండీలో రూ.111.65 కోట్లు వేశారని చెప్పారు.

తిరుమల: శ్రీవారి నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు ఈ నెల 15 నుంచి 23వ తేదీ వరకు వైభవంగా జరుగనున్నాయి. చాంద్రమానం ప్రకా­రం ప్రతి మూడు సంవత్సరాలకోసారి అధికమాసం వస్తుంది. ఇలా వచ్చిన సందర్భాల్లో కన్యామాసం(భాద్రపదం)లో వార్షిక బ్రహ్మో­త్సవాలు, దసరా నవరాత్రుల్లో (ఆశ్వయుజం) నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు నిర్వహిస్తా­రు. నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాల్లో ధ్వజారోహణం, ధ్వజావరోహణం ఉండవు. ప్రధానంగా ఈ నెల 19న గరుడ వాహనం, 20న పుష్పకవిమానం, 22న స్వర్ణరథం, 23న చక్రస్నానం జరుగనున్నాయి. ఉదయం వాహనసేవ 8 నుంచి 10 గంటల వరకు, రాత్రి వాహ­నసేవ 7 నుంచి 9 గంటల వరకు జరుగుతుంది. గరుడ వాహనసేవ రాత్రి 7 నుంచి 12 గంటల వరకు జరుగుతుంది. ఈ బ్రహ్మోత్సవాల్లో వాహన సేవలు ఇలా ఉన్నాయి. ఈ నెల 14న అంకురార్పణం, 15న ఉదయం బంగారు తిరుచ్చి ఉత్సవం, రాత్రి పెద్దశేష వాహనం, 16న ఉదయం చిన్నశేష వాహనం, రాత్రి హంస వాహనం, 17న ఉదయం సింహ వాహనం, రాత్రి ముత్యపు పందిరి వాహనం, 18న ఉదయం కల్పవృక్ష వాహనం, రాత్రి సర్వభూపాల వాహనం, 19న ఉదయం మోహినీ అవతారం, రాత్రి గరుడ వాహనం, 20న ఉదయం హనుమంత వాహనం, సాయంత్రం పుష్పకవిమానం, రాత్రి గజ వాహనం, 21న ఉదయం సూర్య­ప్రభ వాహనం, రాత్రి చంద్రప్రభ వాహనం, 22న ఉదయం స్వర్ణ రథం, రాత్రి అశ్వవాహనం సేవ నిర్వహిస్తారు. 23న శ్రీవారి బ్రహ్మోత్సవాల్లో చివరిదైన 9వ రోజు ఉద­యం చక్రస్నానం వేడుకగా జరుగుతుంది. కొనసాగుతున్న భక్తుల రద్దీ శ్రీవారి దర్శనానికి భక్తుల రద్దీ కొనసాగుతోంది. 18 కంపార్టుమెంట్లలో భక్తులు వేచి ఉన్నారు. సర్వదర్శనానికి 15 గంటలు, ప్రత్యేక దర్శనానికి 5 గంటల సమయం పడుతోంది. మంగళవారం శ్రీవారిని 79,365 మంది భక్తులు దర్శించుకున్నారు. శ్రీవారి హుండీ ఆదాయం రూ. 4.77 కోట్లుగా తేలింది. తలనీలాలు సమర్పించిన భక్తులు 25,952 మంది. 


 దసరా నవరాత్రులలో వేంకటేశ్వరుడు అర్చామూర్తిగా  ఆవిర్భవించిన శ్రవణ నక్షత్రం శుభముహూర్తాన నవరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు నిర్వహించటం అనాదిగా వస్తున్న ఆచారం. స్వామికి తొలిసారిగా బ్రహ్మదేవుడు ఈ ఉత్సవాలను నిర్వహించడం వల్ల ఇవి బ్రహ్మోత్సవాలుగా ప్రసిద్ధి పొందాయి. బ్రహ్మోత్సవ సమయంలో ఉదయం, రాత్రివేళల్లో స్వామి ఒక్కోవాహనంపై ఊరేగుతూ దివ్యదర్శనంతో కటాక్షిస్తాడు.
  
  అంకురార్పణతో ఆరంభం
   బ్రహ్మోత్సవాలు అంకురార్పణ కార్యక్రమంతో ప్రారంభమవుతాయి. బ్రహ్మోత్సవాలకి ముందురోజు రాత్రి ఆలయానికి నైరుతిదిశలో ఉన్న వసంత మండపం వద్ద నిర్ణీత ప్రదేశంలో భూదేవి ఆకారంలో చిత్రించిన చోట లలాట, బాహు, స్తన ప్రదేశాల నుంచి మట్టిని తీసుకుని ఊరేగింపుగా ఆలయానికి చేరుకుంటారు. యాగశాలలో ఈ పవిత్ర మృత్తికతో నింపిన తొమ్మిది పాలికలలో(కుండలు) నవధాన్యాలను పోసి, ఆ మట్టితో మొలకెత్తించే పని ప్రారంభిస్తారు. నిత్యం నీరుపోసి, శుక్లపక్ష చంద్రునిలా పాలికలలో నవధాన్యాలు దినదినాభివృద్ధి చెందేలా చేస్తారు. అంకురాలను ఆరోపింప చేసే కార్యక్రమం కాబట్టి దీనిని అంకురార్పణ అంటారు.
  
  ధ్వజారోహణం
   స్వామివారి వాహనం గరుడుడు కాబట్టి, ఒక కొత్తవస్త్రం మీద గరుడుని బొమ్మను చిత్రీకరించడాన్నే ‘గరుడ ధ్వజ పటం’ అంటారు. దీన్ని ధ్వజస్తంభం మీద కట్టేందుకు నూలుతో చేసిన కొడితాడును సిద్ధం చేస్తారు. ఉత్సవ మూర్తులైన మలయప్ప, శ్రీదేవి, భూదేవిల సమక్షంలో మీనలగ్నంలో కొడితాడుకు కట్టి, పైకి ఎగురవేస్తారు. ధ్వజస్తంభం మీద ఎగిరే గరుడ పతాకమే సకలదేవతలు, అష్టదిక్పాలకులు, భూత, ప్రేత, యక్ష, రాక్షస, గంధర్వగణాలకు స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాలకు ఆహ్వానపత్రం. ఈ ఆహ్వానాన్ని అందుకుని ముక్కోటిదేవతలు స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాలు జరిగే తొమ్మిది రోజులూ కొండమీదే ఉంటూ, ఉత్సవాలను తిలకిస్తారని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.
  
  పెద్ద శేషవాహనం
  స్వామివారు కొలువుదీరింది శేషాద్రి. ధరించేది శేషవస్త్రం. ఆయన పానుపు శేషుడు. అందుకే ఉత్సవాలలో శేషుడికి అత్యంత ప్రాధాన్యతనిస్తూ తొలిరోజు ఆ వాహనం మీదే ఊరేగుతారు.
  
  చిన్నశేషవాహనం
  రెండవరోజు ఉదయం స్వామివారు ఉభయ దేవేరులతో కలసి ఐదు శిరస్సుల చిన్న శేషవాహనంపై దర్శనమిస్తారు. శుద్ధసత్త్వానికి ప్రతీకయైన పరమశివుని గళాభరణంగా విరాజిల్లే వాసుకి శ్రీనివాసుని సేవలో చిన్న శేషవాహనంగా తరిస్తున్నాడు.
  
  హంసవాహ నం
  రెండవరోజు రాత్రి స్వామివారు శారదామాత రూపంలో హంస వాహనంపై ఊరేగుతారు. హంస అనే శబ్దానికి అంధకారాన్ని తొలగించి వెలుగునిచ్చే పరిశుద్ధమైన మనోమందిరమని కూడా అర్థం. తుచ్ఛమెన కోర్కెలనే అంధకారాన్ని వీడి శాశ్వతమైన పరబ్రహ్మ చెంతకు చేరే ముక్తిమార్గం వైపు నడవాలని ఈ వాహనం ద్వారా స్వామి చాటుతారు.
  
  సింహవాహనం
  బ్రహ్మోత్సవాలలో మూడవరోజు ఉదయం సింహవాహనమెక్కి వేంకటనాథుడు భక్తులకు దర్శనమిస్తాడు. జంతువులకు రాజైన సింహాన్ని సైతం తానేనంటూ మనుషులలో జంతుస్వాభావికమైన ప్రవృత్తిని అదుపు చేసుకోవాలని స్వామివారు లోకానికి చాటుతారు. యోగశాస్త్రంలో సింహాన్ని వాహనశక్తికి, గమనశక్తికి ఆదర్శంగా భావిస్తారు. శ్రీవేంకటేశ్వరుడు తనలోని పరాక్రమాన్ని ప్రపంచానికి చాటడానికి ఈ వాహనంపై వేంచేస్తారని ఆర్యోక్తి.
  
  ముత్యపు పందిరివాహనం
  ముక్తిసాధనకు ముత్యం లాంటి స్వచ్ఛమైన మనసు కావాలని లోకానికి ఈ వాహనం ద్వారా స్వామివారు చాటి చెబుతారు. మూడవరోజు రాత్రి శ్రీనివాసుడు ముత్యపు పందిరిపై మనోరంజకంగా దర్శనమిస్తూ భక్తులకు కనువిందు చేస్తారు.
  
  కల్పవృక్ష వాహనం
  కల్పవృక్షం కోరిన వారికి మాత్రమే వరాలు ఇస్తే... తన  భక్తులకు అడగకుండానే వరాలు ఇచ్చే దేవదేవుడు వెంకటాద్రివాసుడు. శాశ్వతమైన కైవల్యం ప్రసాదించే కల్పతరువైన స్వామివారు నాలుగోరోజు ఉదయం సువర్ణకాంతులీనే కల్పవృక్ష వాహనంపై సర్వాలంకార భూషితుడై ఊరేగుతారు.
  
  సర్వభూపాల వాహనం
  లోకంలో భూపాలులందరికీ భూపాలుడు తానేనని చాటుతూ నాలుగోరోజు రాత్రి స్వామివారు సర్వభూపాల వాహనం మీద కొలువుదీరుతారు. సర్వభూపాల వాహనసేవ జీవుల్లో అహంకారాన్ని తొలగించి శాశ్వతమైన ఫలాన్ని ఇస్తుంది.
  
  మోహినీ అవతారం
  బ్రహ్మోత్సవాలలో అత్యంత ప్రధానమైనది మోహినీ అవతారం. ఆ రోజు ఉదయం మోహినీ అవతారంలో స్వామివారు భక్తజనానికి సాక్షాత్కారమిస్తారు. పరమ శివుడిని సైతం సమ్మోహన పరచి, క్షీరసాగర మథనం నుంచి వెలువడిన అమృతాన్ని దేవతలకు దక్కేలా చేసిన అవతారమిది. మంచిపనులు చేయడం ద్వారా ఎలా మేలు చేయవచ్చో లోకానికి చాటడానికే శ్రీవారు జగన్మోహిని రూపంలో తిరువీధుల్లో విహరిస్తారు.
  
  గరుడవాహనం
  స్వామివారు ఐదోరోజు రాత్రి తనకు నిత్యసేవకుడైన గరుడుని మీద ఊరేగుతారు. మకరకంఠి, లక్ష్మీహారం, సహస్రనామ మాల ధరించి మలయప్పస్వామి భక్తులను అనుగ్రహిస్తారు. గోదాదేవి శ్రీవిల్లిపుత్తూరు నుంచి పంపే తులసిమాల, ఛత్రాలు గరుడవాహనంలో అలంకరిస్తారు. గరుడుడితో స్వామికి గల అనుబంధాన్ని ఈ సేవ చాటి చెబుతుంది.
  హనుమంత వాహ నం
  ఆరవరోజు ఉదయం జరిగే సేవ ఇది. త్రేతాయుగంలో తనకు సేవ చేసిన హనుమంతుడిని వాహనంగా చేసుకుని స్వామివారు తిరువీధుల్లో ఊరేగింపుగా వెళతారు. రాముడు, కృష్ణుడు, వేంకటేశ్వరుడు అన్నీ ఆయనేనని ఈ సేవ ద్వారా తెలుస్తుంది.
  
  గజవాహనం
  గజేంద్ర మోక్షం ఘట్టంలో ఏనుగును కాపాడిన విధంగానే, శరణు కోరే వారిని కాపాడతానని చాటిచెప్పడానికి శ్రీనివాసుడు ఆరో రోజు రాత్రి ఈ వాహనంపై  ఊరేగుతారు. గజవాహనారూఢుడైన స్వామిని దర్శిస్తే ఏనుగంత సమస్య కూడా తొలగిపోతుందని భక్తుల విశ్వాసం.
  
  సూర్యప్రభవాహనం
  ఏడవరోజు ఉదయం ఏడుగుర్రాలపై భానుడు రథసారథిగా ఎర్రటిపూలమాలలు ధరించి స్వామి ఈ వాహనంపై ఊరేగుతారు. ప్రపంచానికి వెలుగు ప్రసాదించే సూర్యభగవానుడికి తానే ప్రతిరూపమని చాటి చెబుతారు.
  
  చంద్ర ప్రభవాహనం
  ఏడోరోజు రాత్రి తెల్లటివస్త్రాలు, పువ్వులమాలలు ధరించి స్వామి చంద్ర ప్రభ వాహనంపై విహరిస్తారు. సూర్యుడి తీక్షణత్వం, చంద్రుని శీతలత్వం రెండూ తన అంశలేనని తెలియజేస్తారు.
  
  రథోత్సవం
  గుర్రాల వంటి ఇంద్రియాలను మనస్సు అనే తాడుతో కట్టి రథం వంటి శరీరాన్ని రథికుడైన ఆత్మద్వారా అదుపు చేయాలనే తత్వజ్ఞానాన్ని స్వామి ఎనిమిదోరోజు తన రథోత్సవం ద్వారా తెలియజేస్తారు. స్వామివారి రథ సేవలో పాల్గొన్న వారికి పున ర్జన్మ ఉండదని భక్తుల విశ్వాసం.
  
  అశ్వవాహనం
  ఎనిమిదోరోజు రాత్రి అశ్వవాహనం మీద స్వామి ఊరేగుతారు. చతురంగ బలాలలో ప్రధాన మైనది అశ్వబలం. కలియుగాంతంలో శ్రీనివాసుడు అశ్వవాహనం మీద వచ్చి దుష్టశిక్షణ చేస్తాడని చాటి చెప్పడమే దీని ఉద్దేశం.
  
  చక్రస్నానం
  ఎనిమిది రోజుల పాటు వాహనసేవల్లో అలసిపోయిన స్వామి సేద తీరడం కోసం తొమ్మిదోరోజు ఉదయం చక్రస్నానం జరుపుతారు. వరాహస్వామి ఆలయ ఆవరణలో ఉభయ నాంచారులతో స్వామికి అభిషేక సేవ జరుగుతుంది. అనంతరం శ్రీవారికి మరో రూపమైన చక్రతాళ్వార్‌ను వరాహస్వామి పుష్కరిణిలో స్నానం చేయించడంతో ఉత్సవాలు ముగుస్తాయి.
  
  ధ్వజావరోహణం
  చక్రస్నానం జరిగిన రోజు సాయంత్రం ఆలయంలోని ధ్వజస్తంభం మీద దేవతామూర్తులను ఆహ్వానిస్తూ ఎగురవేసిన ధ్వజపటాన్ని ఆవరోహణం చేస్తారు. తొమ్మిది రోజులపాటు నిర్వహించిన ఉత్సవ సంబరాన్ని వీక్షించి ఆనందించిన దేవతామూర్తులకు ఈ విధంగా వీడ్కోలు చెబుతూ బ్రహ్మోత్సవాలను ముగిస్తారు.
  
  సాలకట్ల బ్రహ్మోత్సవాలు
  తేది        ఉదయం        రాత్రి
  
  05.10.2013    ధ్వజారోహణం    పెద్ద శేషవాహనం
      (సా.6గం.)
  06.10.2013    చిన్నశేషవాహనం    హంసవాహనం
  07.10.2013    సింహవాహనం    ముత్యపుపందిరి వాహనం
  08.10.2013    కల్పవృక్షవాహనం    సర్వభూపాల వాహనం
  09.10.2013    మోహినీ అవతారం    గరుడవాహనం
  10.10.2013    హనుమంతవాహనం    
  సాయంత్రం    స్వర్ణరథోత్సవం    గజవాహనం
  11.10.2013    సూర్యప్రభ వాహనం    చంద్రప్రభ వాహనం
  12.10.2013    రథోత్సవం    అశ్వ వాహనం
  13.10.2013    చక్రస్నానం    ధ్వజావరోహణం  
  
  పవిత్ర చక్రస్నానం...
  ఏడాదిలో నాలుగుసార్లు
      తిరుమలలోని శ్రీవారి పుష్కరిణిలో సంవత్సరంలో నాలుగుసార్లు చక్రస్నానం నిర్వహిస్తారు.
      భాద్రపద మాస శుక్ల చతుర్థశిలో అనంత పద్మనాభవ్రతం రోజు, బ్రహ్మోత్సవాల్లో చివరి రోజు, ముక్కోటి  మరునాడు, రథసప్తమి రోజు చక్రస్నానం నిర్వహిస్తారు.
      సుదర్శన చక్రతాళ్వార్ పల్లకిలో అధిరోహించి ఊరేగింపుగా ఆలయ తిరువీధులలో మహాప్రదక్షిణగా వరాహస్వామివారి ఆలయ ప్రాంగణంలోకి చేరుకుంటారు. వైదిక ఆచారాలతో అభిషేకం నిర్వహించి పుష్కరిణిలో పవిత్ర స్నానం చేస్తారు.  
      ఆయా పర్వదినాల్లో  3 కోట ్ల 50 లక్షల పుణ్యతీర్థాలు  తిరుమల పుష్కరిణిలో ఆవహిస్తాయని, ఆ సమయంలో సర్వదేవతలూ పుష్కరిణిలో పుణ్యస్నానాలు ఆచరిస్తారని పురాణ వచనం. ఇదే సమయంలో భక్తులు పవిత్ర స్నానాలు ఆచరించటం వల్ల దోషాలు, అరిష్టాలు, తెలిసీ తెలియక చేసిన తప్పులు తొలగి పుణ్యఫలాలు సిద్ధిస్తాయని విశ్వాసం.  
  
  ఆదివరాహుని  జయంత్యుత్సవం
  ప్రతిఏటా భాద్రపద శుక్ల తృతీయ దినాన వరాహజయంతిని శాస్త్రోక్తంగా నిర్వహిస్తారు. పుష్కరిణి గట్టుపై వెలసిన భూ వరాహస్వామి ఆలయంలోని గర్భాలయ మూలమూర్తికి ప్రత్యేక అభిషేకం నిర్వహిస్తారు. వేంకటాచల మాహాత్మ్యం ప్రకారం తిరుమలలో శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామివారికి స్థానం ఇచ్చింది వరాహస్వామియే. అందుకే ఆ స్వామికి అంగరంగ వైభవంగా జయంత్యుత్సవం జరిపిస్తారు.