రోజూ చూసే రూపీ సింబల్ వెనుక దాగున్న రహస్యాలు

జాతీయ పతాకం దేశ సార్వభౌమాధికారానికి ఎంతటి ప్రతీకో.. దేశ కరెన్సీ చిహ్నం అంతర్జాతీయ ఆర్థిక రంగంలో ఆ దేశ పరపతికి అంతటి గీటురాయి. ఒకప్పుడు బ్రిటన్ ఆర్థిక పెత్తనానికి పౌండ్, అమెరికా ఆధిపత్యానికి డాలర్ గుర్తులుగా నిలిస్తే వేగంగా దూసుకుపోతున్న సరికొత్త భారతదేశ ఆర్థిక శక్తికి ఒక స్పష్టమైన దృశ్యరూపం అవసరమైంది. పొరుగున ఉన్న పాకిస్థాన్, శ్రీలంకలు సైతం 'Rs' అని వాడుతుంటే.. భారతీయ రూపాయికి ఆ ప్రత్యేకత ఎలా లభిస్తుంది? ఈ అసంతృప్తి నుంచే ఒక జాతీయ విప్లవం మొదలైంది.

దేశవ్యాప్తంగా సాగిన ఒక పోటీ, ఒక సాధారణ ఐఐటీ రీసెర్చ్ స్టూడెంట్ సృజనాత్మకత భారత ఆర్థిక చరిత్రను ఎలా తిరగరాశాయో తెలిపే ఇన్‌స్పైరింగ్‌ స్టోరీ ఇది. ఉదయాన్నే రోడ్డు పక్కన టీ తాగి గూగుల్ పే చేసినా, నెలాఖరున ఫోన్‌లోకి జీతం క్రెడిట్ అయిన మెసేజ్ చూసినా.. మన కళ్ల ముందు మెదిలే ఒకే ఒక్క గుర్తు '₹'. రోజూ చూసి చూసి ఇది మన దేశంలో శతాబ్దాలుగా వాడుకలో ఉన్న చిహ్నమేమో అనుకుంటే పొరపాటే! సరిగ్గా 2010కి ముందు దాకా మన రూపాయికి అంతర్జాతీయ విపణిలో అసలు సొంత ముఖచిత్రమే లేదు. అంతర్జాతీయ దర్పం ప్రదర్శించే డాలర్ ($), పౌండ్ (£)ల సరసన నిలబడటానికి మన కరెన్సీ దాదాపు ఆరు దశాబ్దాల పాటు 'Rs' అనే రెండు సాధారణ అక్షరాలతోనే నెట్టుకొచ్చింది. అలాంటి రూపాయికి విశ్వరూపం కల్పించి 140 కోట్ల మంది ఆత్మగౌరవంగా మార్చిన ఆ చిహ్నం వెనుక ఒక ఆసక్తికరమైన మేధోమథనం దాగి ఉంది.

స్కాన్ చేసే క్యూఆర్ కోడ్ నుంచి..

ఒక దేశ ఆర్థిక పటిష్ఠతకు, సార్వభౌమాధికారానికి కరెన్సీ అనేది ఒక సజీవ ప్రతీక. ఉదయం నిద్రలేచి తాగే టీ కప్పు నుంచి, విమానం టికెట్ల వరకు.. చిన్న కిరాణా కొట్టులో స్కాన్ చేసే క్యూఆర్ (QR) కోడ్ నుంచి, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో హెచ్చుతగ్గులకు లోనయ్యే స్టాక్ మార్కెట్ సూచీల వరకు ప్రతిచోటా మనకు నిత్యం కనిపించే ఒకే ఒక్క గుర్తు '₹'. ఈ గుర్తును చూసినప్పుడల్లా ఇది అనాదిగా మనతోనే ఉందేమో, మన జాతీయ పతాకంలాగే ఇది కూడా దశాబ్దాలుగా మనతో పెనవేసుకుపోయిందేమో అన్న భావన కలుగుతుంది. కానీ, వాస్తవానికి భారతీయ కరెన్సీకి ఈ విశిష్టమైన అంతర్జాతీయ గుర్తింపు లభించి ఎంతో కాలం కాలేదు. దీని వెనుక దశాబ్దాల నిరీక్షణ, జాతీయ స్థాయి మేధోమథనం, ఒక సామాన్య యువకుడి అసామాన్యమైన సృజనాత్మకత దాగి ఉన్నాయి. ప్రపంచ వేదికపై సొంత గుర్తింపు కోసం..స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తర్వాత చాలా దశాబ్దాల పాటు మనం మన కరెన్సీని కేవలం 'Rs' లేదా 'Re' రూపీస్,లేదా రూపీ అనే ఇంగ్లిష్ అక్షరాలతోనే సూచించేవాళ్లు.

ఒకవైపు అంతర్జాతీయ విపణిలో అమెరికన్ డాలర్ ($), బ్రిటిష్ పౌండ్ (£), యూరోపియన్ యూరో (€), జపనీస్ యెన్ (¥) వంటి కరెన్సీలకు తమదైన సొంత చిహ్నాలు ఉండేవి. ఆయా దేశాల ఆర్థిక దర్పానికి, ఆధిపత్యానికి అవి సంకేతాలుగా నిలిచేవి. వాటి సరసన మన రూపాయేమో కేవలం రెండు అక్షరాలకే పరిమితమై, ప్రపంచ స్థాయిలో ఒక నిర్దిష్టమైన, ఏకైక ముద్ర అంటే విజువల్ ఐడెంటిటీ లేకుండా ఉండిపోయింది. కాలక్రమంలో భారతదేశ వ్యాపార, వాణిజ్య రంగాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించడం మొదలైంది. సరళీకృత ఆర్థిక విధానాల తర్వాత మన దేశం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థలలో ఒకటిగా అవతరించింది. ఈ తరుణంలో మన రూపాయికి కూడా ఒక స్వతంత్రమైన, దృఢమైన, అంతర్జాతీయ స్థాయి గుర్తింపు ఉండాలన్న అవసరం స్పష్టంగా కనిపించింది. పాకిస్థాన్, నేపాల్, శ్రీలంక వంటి పొరుగు దేశాలు కూడా తమ కరెన్సీని 'Rs' తోనే సూచించడం వల్ల.. భారతీయ రూపాయికి ఒక ప్రత్యేకత తీసుకురావడం అనివార్యంగా మారింది. ఆ ఆలోచనే ఈ చారిత్రక మార్పుకు నాంది పలికింది.

ప్రభుత్వానికి మూడువేలకు పైగా నమూనాలు..

దేశ కరెన్సీకి ఒక సముచితమైన చిహ్నాన్ని ఎంపిక చేసేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 2009 ఫిబ్రవరిలో జాతీయ స్థాయిలో ఒక ఓపెన్ కాంపిటీషన్ ని ప్రకటించింది. భారతదేశపు నలుమూలల నుంచి ఎంతోమంది ఉత్సాహంగా ఇందులో పాల్గొన్నారు. సుమారు మూడువేలకు పైగా విభిన్న నమూనాలు ప్రభుత్వానికి అందాయి. వాటిలోంచి ఐదు డిజైన్లను షార్ట్ లిస్ట్ చేసిన న్యాయనిర్ణేతలు, చివరకు ఒక ప్రత్యేకమైన డిజైన్ వైపు మొగ్గుచూపారు. అదే నేడు మనం గర్వంగా వాడుతున్న '₹'. ఈ విశిష్ట నమూనాను రూపొందించింది తమిళనాడులోని కళ్లకురిచ్చికి చెందిన యువకుడు డి.ఉదయ్ కుమార్. వృత్తిరీత్యా ఆర్కిటెక్ట్ అయిన ఆయన, ఆ సమయంలో ప్రతిష్టాత్మక ఐఐటీ బాంబే (IIT-Bombay)లో ఇండస్ట్రియల్ డిజైన్ విభాగంలో పీహెచ్‌డీ (PhD) చేస్తున్నారు. డిజైనింగ్, విజువల్ కమ్యూనికేషన్ రంగాలపై ఆయనకు ఉన్న అపారమైన అవగాహన ఈ ఆకృతిలో ప్రతిఫలించింది.

భారతదేశ సాంస్కృతిక మూలాలను ప్రతిబింబిస్తూనే, ఆధునిక ప్రపంచానికి సులభంగా అర్థమయ్యేలా ఒక చిహ్నాన్ని రూపొందించాలన్నది ఆయన లక్ష్యం. సంప్రదాయం, ఆధునికతల అపూర్వ సంగమం..ఉదయ్ కుమార్ తన డిజైన్‌లో అద్భుతమైన సృజనాత్మకతను ప్రదర్శించారు. మన ప్రాచీన దేవనాగరి లిపిలోని 'र' (ర) అక్షరాన్ని, ఆంగ్ల వర్ణమాలలోని క్యాపిటల్ 'R' అక్షరాన్ని సమ్మిళితం చేశారు. ఆంగ్ల అక్షరానికి ఉండే నిలువు గీతను తొలగించి దానికి ఒక సరికొత్త రూపాన్నిచ్చారు. భారతీయ సంప్రదాయ లిపి విధానంలో అక్షరాల పైన అడ్డగీత గీయడం ఆనవాయితీ. దానిని కూడా ఆయన ఈ డిజైన్‌లో అద్భుతంగా రూపొందించారు. 

ఇదీ చదవండి: బంగారంలో కొత్త పెట్టుబడుల నిలిపివేత

డిజిటల్ యుగంలో చెరగని ముద్ర..

ఈ చిహ్నాన్ని నిశితంగా గమనిస్తే, పైభాగంలో రెండు సమాంతర రేఖలు కనిపిస్తాయి. అవి కేవలం అలంకారం కోసం గీసినవి కావు. అవి మన జాతీయ జెండా త్రివర్ణ పతాకానికి ప్రతీకగా నిలుస్తాయి. అంతేకాకుండా, ఆ రెండు గీతలు సమానత్వానికి (Equal to '=') కూడా సంకేతం. దేశ ఆర్థిక ప్రగతి పౌరులందరికీ సమానంగా అందాలన్న ఆకాంక్షను, భారతదేశ ఆర్థిక సమతుల్యతను, స్థిరత్వాన్ని అవి అంతర్లీనంగా తెలియజేస్తాయి. ఒక చిన్న చిహ్నంలో ఇంతటి లోతైన జాతీయ భావనను ఇమిడ్చిన ఆయన నైపుణ్యం నిజంగా ప్రశంసనీయం. ఉదయ్ కుమార్ ఆలోచనాత్మకమైన డిజైన్ భారత మంత్రివర్గం ఆమోదం పొంది, 2010 జులై 15న మన కరెన్సీ అధికారిక చిహ్నంగా ఆవిర్భవించింది. కేవలం ఒక అందమైన ఆకృతిని గీయడం మాత్రమే కాదు, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలబడే ఒక చరిత్రను సృష్టించడమే తన లక్ష్యమని ఆయన నిరూపించారు.

నేడు ఈ చిహ్నం యునికోడ్ (Unicode) కన్సార్టియం ద్వారా ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది. మనం అనుభవిస్తున్న డిజిటల్ విప్లవంలో, యూపీఐ (UPI) చెల్లింపుల యుగంలో ఈ చిహ్నం ఎంత సులభంగా ఒదిగిపోయిందో చూస్తే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. అదొక జాతీయ పోటీ నుంచి పుట్టిన నమూనా మాత్రమే కాదు, నేడు 140 కోట్ల భారతీయుల దైనందిన జీవితంలో ఒక విడదీయరాని బంధంగా మారిపోయింది. పాత 'Rs' నుంచి నేటి '₹' దాకా సాగిన ఈ ప్రయాణం, ఒక సామాన్య భారతీయుడి మేధస్సుకు, అలాగే అంతర్జాతీయ వేదికపై అజేయమైన శక్తిగా ఎదుగుతున్న భారత ఆర్థిక సామర్థ్యానికి సజీవ సాక్ష్యంగా నిలుస్తోంది.

- పసుపులేటి వెంకటేశ్వరరావు.