పసిడి దుకాణం.. ప్రాణం తీసే పదార్థం!

బంగారం షాపింగ్‌ అంటే ఎవరికి ఇష్టముండదు.. నగలు కొనడానికి కుటుంబమంతా పిల్లాపాపలతో కలిసి జువెలరీ షాపుల్లో వాలిపోతుంటారు. అయితే అక్కడ చమక్కుమనిపించే నగలతోపాటు చంపేసే వస్తువులూ ఉంటాయి.. ప్రకాశించే పసిడి నగలతోపాటు ప్రాణాలు తీసే పదార్థాలూ ఉంటాయి.

హైదరాబాద్‌లో ఇలా బంగారు నగల షాపింగ్‌కు వెళ్లిన కుటుంబంలో జువెలరీ షాపు విషాదం నింపింది. అక్కడ బంగారు నగల తయారీలో ఉపయోగించేందుకు ఉంచిన సైనైడ్‌ పదార్థాన్ని ఓ చిన్నారి నోట్లో వేసుకోగా నిమిషాల్లో మృత్యు ఒడికి చేరింది. ఈ నేపథ్యంలో బంగారం నగల దుకాణంలో వినియోగించే సైనైడ్‌ ఏంటి? ఎందుకు వాడతారు?.. ఎవరు ఉపయోగించవచ్చు.. నిబంధనలు ఏంటి? ఈ కథనంలో తెలుసుకుందాం..

ఏంటీ సైనైడ్‌?

బంగారు నగల తయారీ, మరమ్మతులు, శుద్ధి ప్రక్రియల్లో కొన్ని సందర్భాల్లో సైనైడ్‌ ఆధారిత రసాయనాలను ఉపయోగిస్తారు. అయితే ఇది సాధారణంగా ఉపయోగించే రసాయనం కాదు. అత్యంత విషపూరితమైన సైనైడ్‌ను ఎవరు పడితే వారు కొనుగోలు చేయడం, నిల్వ చేయడం లేదా వినియోగించడం సురక్షితం కాదు. భారతదేశంలో దీని వినియోగానికి వర్తించే నియంత్రణలు రసాయనం రకం, దాని వినియోగం, నిల్వ పరిమాణం, వ్యాపార స్వభావం ఆధారంగా మారతాయి.

బంగారు నగల దుకాణాలు, నగల తయారీ వర్క్‌షాపుల్లో ప్రధానంగా రెండు రకాల సైనైడ్‌ సమ్మేళనాలు ఉపయోగిస్తారు. వాటిలో ఒకటి సోడియం సైనైడ్‌. దీన్ని   బంగారం రికవరీ, శుద్ధి ప్రక్రియల్లో ఉపయోగిస్తారు. ఇక పొటాషియం సైనైడ్‌ను బంగారు పూత, కొన్ని లోహ ఉపరితలాల శుద్ధి ప్రక్రియల్లో ఉపయోగిస్తారు. ప్రతి నగల దుకాణంలో ఈ రసాయనాలను వాడరు. సాధారణ నగల విక్రయ దుకాణాల కంటే, బంగారు పూత వేసే ప్రత్యేక వర్క్‌షాపులు, బంగారం రికవరీ యూనిట్లలో వీటి వినియోగం ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఈ రెండు రసాయనాలూ అత్యంత విషపూరితమైనవి. వీటి నిర్వహణలో తేడా వస్తే ప్రాణాపాయానికి దారితీయవచ్చు.

సైనైడ్‌ను ఎవరు ఉపయోగించవచ్చు?

సైనైడ్‌ను ఉపయోగించడానికి కేవలం బంగారు నగల వ్యాపారి కావడం సరిపోదు. సంబంధిత పనికి శిక్షణ పొందిన సిబ్బంది, తగిన భద్రతా ఏర్పాట్లు, చట్టబద్ధమైన రసాయన నిర్వహణ వ్యవస్థ ఉండాలి. సాధారణ నగల రిటైలర్‌  నగలు విక్రయించడానికి సైనైడ్‌ అవసరం లేదు. బంగారు పూత వర్క్‌షాప్‌లలో ఉపయోగించే ప్రక్రియ, రసాయనం, స్థానిక నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండాలి. బంగారం శుద్ధి లేదా రికవరీ యూనిట్‌లో పారిశ్రామిక భద్రత, రసాయన నిల్వ, వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు వర్తిస్తాయి. శిక్షణ లేని వ్యక్తి స్వయంగా ప్రయోగించడం లేదా అనధికారికంగా నిర్వహించడం అత్యంత ప్రమాదకరం.

సైనైడ్‌ వినియోగానికి నిబంధనలు ఉన్నాయా?

తాజాగా అందుబాటులో ఉన్న ప్రభుత్వ సమాచారం ప్రకారం.. పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని ‘ప్రమాదకర రసాయనాల నియమాలు, 1989’ ప్రమాదకర రసాయనాల తయారీ, నిల్వ, దిగుమతి వంటి అంశాలకు నియంత్రణలు విధిస్తాయి. వర్తించే షెడ్యూళ్లు, పరిమాణ పరిమితులు, రసాయనం వర్గీకరణను బట్టి బాధ్యతలు మారతాయి.

సైనైడ్‌ ఉపయోగించే విద్యుత్‌ లోహ పూత ప్రక్రియలకు వర్తించే కర్మాగార భద్రతా నిబంధనల్లో కార్మికుల వైద్య పర్యవేక్షణ, అత్యవసర సన్నద్ధత వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. ఢిల్లీ కార్మిక శాఖ ప్రచురించిన నిబంధనల్లో సైనైడ్‌ వాడే పూత ప్రక్రియల కోసం ప్రత్యేక అత్యవసర ఏర్పాట్ల ప్రస్తావన ఉంది.

భారతీయ ప్రమాణాల సంస్థ (BIS) 2024లో విద్యుత్‌ పూత ప్రక్రియల్లో ఉపయోగించే సోడియం, పొటాషియం సైనైడ్‌లకు సంబంధించిన IS 2780 ప్రమాణాన్ని సమీక్షించింది.

సైనైడ్‌ కలిగిన ద్రావణాలు, మిగులు రసాయనాలను సాధారణ మురుగునీటిలో లేదా బహిరంగ ప్రదేశాల్లో పారవేయకూడదు. సంబంధిత కాలుష్య నియంత్రణ మండలి నిబంధనలు, ప్రమాదకర వ్యర్థాల నిర్వహణ అవసరాలను పరిశీలించాలి.

సైనైడ్‌కు ప్రత్యామ్నాయాలు ఉన్నాయా?

భారత ప్రభుత్వ శాస్త్రీయ పరిశోధనా సంస్థ CSIR–నేషనల్‌ మెటలర్జికల్‌ లాబొరేటరీ బంగారు పూత ఉన్న ఉపరితలాల నుంచి బంగారాన్ని తిరిగి సేకరించడానికి సైనైడ్‌ రహిత ప్రక్రియను అభివృద్ధి చేసింది. ఈ సాంకేతికతలో అయోడిన్‌, పొటాషియం అయోడైడ్‌ ఉపయోగిస్తారు. బంగారం వర్క్‌ షాపుల్లో మితిమీరిన సైనైడ్‌ వినియోగం కొనుగోలుదారులకే కాదు.. దాన్ని ఉపయోగించే కార్మికులకు కూడా ప్రమాదకరమే.