జగన్నాథుని వంటశాల ఎలా ఉంటుందంటే..! ఆఖరికి పొయ్యిలు కూడా..

ఒడిశా నుంచి విస్తరించిన మహాప్రభు జగన్నాథుడు, బలభద్రుడు, దేవి సుభద్రల రథయాత్ర ఇప్పుడు యావత్ భారతదేశంలో వ్యాపించింది. ఈ ఏడాది జూలై 16 నుంచి ప్రారంభమయ్యే ఈ దివ్య యాత్ర నేపథ్యంలో, జగన్నాథుని రథయాత్ర సంప్రదాయం, ఆయన మహా వంటశాల గురించిన ఆసక్తికర విషయాలు గురించి సవివరంగా తెలుసుకుందామా..!.

వేద కాలం నుంచి రథ సంప్రదాయం
వేదాల్లో దేవి ఉష, అగ్ని దేవుడి రథాల ప్రస్తావన ఉంది. భారతదేశంలో రథ ఆకృతిలో నిర్మించిన అనేక ఆలయాలు ఉన్నాయి — కోణార్క్ ఆలయం, సీమాచల ఆలయం వంటివి 'రాతి రథాలు'గా పేరొందాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో తిరువనంతపురం త్యాగరాజ ఆలయం, సూచీంద్రం, మీనాక్షి, శ్రీరంగం ఆలయాల్లో కూడా రథయాత్ర సంప్రదాయం ఉంది. 

ఒడిశాలోని శ్రీలింగరాజ్, జాజ్‌పూర్ దేవి బిరజా రథ సంప్రదాయాలు కూడా చాలా ప్రాచీనమైనవి. ఒడిశా జగన్నాథ రథ మహోత్సవం మాత్రం ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది క్రీస్తుపూర్వం మొదటి శతాబ్దంలోనే మొదలైనట్లు భావిస్తారు — రాజు ఇంద్రద్యుమ్నుడు మొదటిసారి చతుర్ధామూర్తులను రథంపై సింహద్వారం వైపు తీసుకువచ్చినట్లు స్కంద పురాణంలో ప్రస్తావన ఉంది.

చరిత్రలో వివిధ కాలాల ప్రస్తావనలు
'రథచక్రడ' అనే పురాతన గ్రంథం ఆధారంగా, తొమ్మిదో శతాబ్దంలో మహారాజు యయాతి కాలంలో కూడా రథయాత్ర జరిగినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఆనాడు ఏడు రథాలు నిర్మించేవారు — శ్రీవిగ్రహాలు మూడు రథాల్లో వెళ్లగా, వాటికి ముందు గుర్రాలు లాగే చిన్న రథం నడిచేది. 13వ శతాబ్దంలో మహారాజు మొదటి భానుదేవుని కాలంలో ఆరు రథాలకు బదులు మూడు రథాలు మాత్రమే ఉండేవని చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు.

సామాజిక సమానత్వానికి ప్రతీక
రథ నిర్మాణంలో తొలుత ఏడుగురు ప్రత్యేక సేవకులు (సప్తరథకారులు) ఉండేవారు, తర్వాత ఇది 36 విభాగాలుగా విస్తరించింది. సూర్యవంశ పాలనలో రథ నిర్మాణం, నిర్వహణ కోసం 64 రకాల సేవకులను నియమించేవారు. ఈ సంప్రదాయంలో నాలుగు వర్ణాల ప్రజలు పాల్గొనేవారు, పాల్గొంటున్నారు — దళిత సమాజానికి చెందిన ఏడు రకాల సేవకులు నేటికీ రథ నిర్మాణంలో సేవలందిస్తున్నారు. అందరికీ సమాన హక్కులు కల్పించడమే ఈ యాత్రను ఒడిశా అంతటి 'జనయాత్ర'గా మార్చిన అసలు రహస్యం.

మహాప్రభు మహా వంటశాల
జగన్నాథుని వంటశాల సనాతన సంస్కృతిలోనే అతిపెద్ద, అత్యంత పవిత్రమైన వంటశాలగా పేరొందింది. ఆలయ ఆగ్నేయ ప్రాంగణంలో ఉన్న ఈ మహా వంటశాలలో సుమారు 240 పొయ్యిలు నిరంతరం మండుతూ ఉంటాయి. వందలాది బ్రాహ్మణ వంటవారు, వారి సహాయకులు పూర్తి పరిశుభ్రతతో ఇక్కడ సేవలందిస్తారు.

ఇక్కడ అన్నం కేవలం కొత్త మట్టి పాత్రల్లోనే వండుతారు. ఏడు మట్టి కుండలను ఒకదానిపై ఒకటి నిలువుగా పేర్చి పొయ్యిపై ఉంచుతారు. సాధారణ భౌతిక సూత్రాలకు విరుద్ధంగా, ఇక్కడ మంటకు అత్యంత దూరంగా ఉన్న పైభాగపు కుండలోని ఆహారమే మొదట ఉడుకుతుంది, మంటకు అతి దగ్గరగా ఉన్న అడుగు కుండలోని ఆహారం అన్నింటికంటే చివర్లో ఉడుకుతుంది.

జగన్నాథుని మహాప్రసాదంలో రెండు రూపాలుంటాయి — 'సంఖుడి' (సాదా అన్నం, నెయ్యి-బియ్యం, తీపి కనిక, కంది పప్పు, డాల్మా వంటి వండిన వంటకాలు), 'సుఖిల' (చాశనీతో కూడిన ఖాజా, పాల మీగడతో చేసిన సర్పులీ వంటి ఎండు తీపి పదార్థాలు). ఈ వంటశాలలో ఉల్లి-వెల్లుల్లి నిషేధమే కాదు, బంగాళదుంప, టమాటా, కాలీఫ్లవర్, పచ్చిమిర్చి వంటి విదేశీ మూలం ఉన్న కూరగాయలు ఒక్క గింజ కూడా లోపలికి రావు. కారానికి కేవలం మిరియాలు, శొంఠి మాత్రమే వాడతారు. నీరు కేవలం 'గంగ', 'యమున' అనే బావుల నుంచే తీసుకుంటారు.

12 రోజులు విశ్రాంతి తీసుకునే పొయ్యిలు
రథయాత్ర సమయంలో భగవానుడు ప్రధాన ఆలయాన్ని వదిలి రథంపై కూర్చున్నప్పుడు, 12 రోజుల పాటు మహా వంటశాలలోని పొయ్యిలు విశ్రాంతి తీసుకుంటాయి. ఈ సమయంలో మహాప్రభుకు కేవలం ఎండు, చల్లని నైవేద్యాలే సమర్పిస్తారు. అనంతరం శ్రీవిగ్రహాలు తమ మేనత్త ఇంటికి — అంటే శ్రీ గుండిచా ఆలయానికి చేరుకున్నప్పుడు, అక్కడి తాత్కాలిక వంటశాల మళ్లీ మొదలవుతుంది. అదే సప్త-హండి సంప్రదాయ పద్ధతిలో వేడి అభడ (ప్రసాదం) తిరిగి తయారవుతుంది. దారిలో మేనత్త ఇంటి వద్ద రథం ఆగినప్పుడు, భగవానుడికి ప్రత్యేకంగా పోడ పిఠా నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.