దశకంఠుడి తొమ్మిది శిరస్సులు

మహారాష్ట్రలోని ఎల్లోరా గుహలలోని కైలాస దేవాలయం గుహ పదహారులో దొరికిన ఈ అద్భుత శిల్పం, రాష్ట్రకూట రాజు మొదటి కృష్ణుడి ఆధ్వర్యంలో ’సామాన్య శకం 8వ శతాబ్దంలో ఏకైక రాతి శిల నుండి చెక్కబడింది. ఇది లంకాధిపతి రావణుడిలోని ఒక అరుదైన, అత్యున్నత భక్తి భావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. తన ఇరవై భుజాలతో కైలాస పర్వతాన్ని కదిలిస్తున్న అహంకారపూరిత రూపంలో అతన్ని చిత్రించిన మరో ప్రసిద్ధ శిల్పానికి ఇది పూర్తి వ్యతిరేకం. పరమశివుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి రావణుడు చేసిన ఘోరమైన తపస్సే ఇక్కడ ప్రధాన అంశం. 

శిల్ప రచన రెండు విభిన్న భాగాలుగా నిర్మించబడింది. పై భాగంలోని దైవిక స్థలంలో చతురస్రాకార పీఠంపై ఒక పెద్ద దండాకార శివలింగం కేంద్రంగా ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. అది శివుని నిరాకార, అనంత తత్త్వానికి ప్రతీక. ఆ లింగం చుట్టూ అర్ధచంద్రాకారంలో అమర్చబడిన తొమ్మిది మానవ శిరస్సులు రావణుడు ఇప్పటికే నరికి పుష్పాలుగా సమర్పించిన తలలను సూచిస్తాయి. 

కింది భాగంలోని బలిదాన స్థలంలో రావణుడు లోతైన లొంగుబాటు, దృఢసంకల్ప భావంతో మోకాళ్లపై కూర్చున్న ఏకైక మానవాకారంలో కనిపిస్తాడు. అతను ఒక చేత్తో యజ్ఞఖడ్గాన్ని పట్టుకుని మరో చేత్తో తన చివరి పదవ తల జుట్టును గట్టిగా పట్టుకుని ఆఖరి త్యాగాన్ని పూర్తి చేయడానికి సిద్ధమవుతున్న నాటకీయ క్షణంలో శిల్పకారుడు అతన్ని స్థిరీకరించాడు. అతని ఇరువైపులా ఉన్న చిన్న పూజాకలశాలు ఈ చర్య ఒక పవిత్రమైన వైదిక యజ్ఞవిధానంలో జరుగుతోందని తెలియజేస్తాయి. ఈ శిల్పం వెనుక ఉన్న తాత్విక సంకేతాలు రెండు స్థాయిల్లో పనిచేస్తాయి. 

హిందూ తత్వశాస్త్రం ప్రకారం రావణుడి పది తలలు కేవలం శరీర అంగాలను మాత్రమే సూచించకుండా కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలతో పాటు మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం అనే పది ఇంద్రియాలకు మరియు భావాలకు ప్రతీకలు. వాటన్నింటినీ లింగం ముందు నరికివేయడం అంటే భౌతిక అహంకారాన్ని పూర్తిగా నశింపజేసి దైవంలో పూర్తి లీనత్వాన్ని పొండమే. మరో వివరణ ప్రకారం ఆ తలలు నాలుగు వేదాలపై మరియు ఆరు శాస్త్రాలపై అతనికి ఉన్న అపార పట్టును సూచిస్తాయి. వాటిని అర్పించడం అంటే సర్వ జ్ఞానాన్ని భగవంతుని పాదాల చెంత ఉంచడమే. 

పురాణ కథ ప్రకారం ఈ భక్తికి ముగ్ధుడైన శివుడు రావణుడికి చంద్రహాస అనే దివ్యఖడ్గాన్ని బహూకరించి నరికివేయబడిన తలలను తిరిగి ఇచ్చాడు. అదే రాజు తరువాత అహంకారంతో కైలాసపర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు శివుడు పర్వతాన్ని తన పాదంతో నొక్కి అతనిని కింద బంధించాడు. ఆ ఘట్టమే ఈ ఆలయానికి దక్షిణ ద్వార మంటపం కింద ఉన్న ప్రసిద్ధ రావణానుగ్రహ శిల్పానికి ఆధారం. ఈ రెండు శిల్పాలను కలిసి చదివితే రావణుడి పూర్తి నైతికరూపం వెలుగులోకి వస్తుంది. 

ఆత్మబలిదానంతో అత్యున్నత వరాలను పొందిన భక్తుడు ఒకపక్కన ఉంటే అహంకారంతో దైవిక శిక్షను అనుభవించిన గర్విష్టుడు మరో పక్కన ఉంటాడు. ఒకే బసాల్ట్‌ శిలను పైనుండి కిందికి చెక్కి నిర్మించిన ఈ ఆలయంలోని ఈ ప్యానెల్‌ భారతీయ రాతి శిల్పకళా వైభవానికి, రాష్ట్రకూటుల నిర్మాణ దృష్టికి ఒక అత్యుత్తమ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.     
– జి.బి. విశ్వనాథ, రిటైర్డ్‌ డిప్యూటీ కలెక్టర్‌ 

ఇదీ చదవండి: ‘‘యా దేవీ సర్వభూతేషు ..’’ అమ్మవారి తత్వం అంటే..